RZS bez tajemnic

  1. Jakie niepokojące symptomy powinny skłonić mnie do wizyty u lekarza?

    RZS jest chorobą objawiającą się bólem, obrzękiem stawów i ogólnym osłabieniem. U części chorych występuje mrowienie palców rąk lub stóp. Nasilenie bólu i obrzęków u każdego pacjenta jest różne – od łagodnego, okresowego „pobolewania” stawów i niewielkich, czasem nawet łatwych do przeoczenia obrzęków stawów, do silnego bólu utrudniającego poruszanie się i dużych obrzęków ze zwiększonym uciepleniem, a czasem z zaczerwienieniem stawu.
    U części chorych obserwujemy stany podgorączkowe – gorączki są rzadkością.
    Często pierwsze, dyskretne objawy chorzy wiążą z przeciążeniem (np. pracą w ogródku) czy zmianą pogody. Dopiero nasilenie dolegliwości, które może nastąpić nawet po kilku miesiącach od pierwszych objawów, skłania do wizyty u lekarza. Każda osoba, u której występują, nawet okresowo, obrzęki stawów, ból i uczucie tzw. sztywności porannej, powinna być skonsultowana przez lekarza rodzinnego (pierwszego kontaktu) w celu ustalenia dalszego postępowania i ewentualnego skierowania do reumatologa. Chorzy, u których pierwsze objawy choroby są bardziej nasilone trafiają do lekarza szybciej i wcześniej są leczeni.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  2. Co to jest RZS?

    Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to choroba autoimmunologiczna. Przyczyna choroby jest nieznana. Cechami charakterystycznymi są: symetryczne zapalenie wielu stawów doprowadzające do niszczenia chrząstki stawowej i nasad kostnych, a w konsekwencji do upośledzenia czynności stawów. Ponadto obserwuje się występowanie zmian pozastawowych i powikłań układowych.

    Rozpoznanie ustala się w oparciu o kryteria ACR (American College of Rheumatology czyli Amerykańskiego Towarzystwa Reumatologicznego) z 1987 r.
    Spełnienie 4 z 7 poniższych kryteriów ustala rozpoznanie, po wykluczeniu innych schorzeń z tzw. listy wykluczeń:

    1. sztywność poranna stawów utrzymująca się minimum 1 godz., przez min. 6 tygodni
    2. zapalenie trzech lub więcej stawów występujące w jednym czasie, stwierdzone przez lekarza, utrzymujące się przez min. 6 tygodni
    3. zapalenie stawów ręki (nadgarstkowych, śródręczno–paliczkowych lub międzypaliczkowych bliższych) utrzymujące się przez min. 6 tygodni
    4. symetryczne zapalenie stawów trwające min. 6 tygodni
    5. obecność guzków reumatoidalnych
    6. obecność czynnika reumatoidalnego
    7. zmiany radiologiczne – nadżerki i osteoporoza przystawowa

    Rozróżnia się trzy typy przebiegu klinicznego RZS:

    1. Typ o łagodnym przebiegu, tzw. samoograniczający się (5%–10% chorych).
      Leki modyfikujące przebieg choroby sprawiają, że objawy choroby cofają się.
      Czynnik reumatoidalny występuje u kilku procent pacjentów i w niskim mianie.
    2. Typ z niewielkim postępem choroby (5–10% chorych).
      Czynnik reumatoidalny obecny jest u większości chorych. Leczenie przynosi poprawę stanu chorego, ale mimo to obserwuje się powolne, systematyczne pogorszenie.
    3. Typ z dużą progresją choroby (60%–90% chorych).
      Czynnik reumatoidalny obecny jest w wysokim mianie od początku choroby. Mimo terapii lekami modyfikującymi przebieg choroby obserwuje się stały, szybki postęp zmian destrukcyjnych w stawach.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  3. Jakie są najczęstsze objawy RZS?

    Początek choroby najczęściej jest podstępny. Wśród objawów ogólnych dominuje osłabienie, brak łaknienia i spadek masy ciała, okresowo – stany podgorączkowe.
    Pojawia się ból i obrzęki stawów, bóle mięśni, parestezje (uczucie drętwienia) rąk i stóp, często o zmiennym nasileniu lub nawet okresowe.
    W przypadkach okresowo pojawiających sie dolegliwości, chorzy często wiążą występowanie objawów z przeciążeniem czy zmianą pogody. Dopiero nasilenie bólu i/lub obrzęku stawów skłania ich do wizyty u lekarza.

    Charakterystycznym objawem dla RZS jest sztywność poranna, która u niektórych chorych utrzymuje się nawet do kilku godzin. Czas utrzymywania się sztywności porannej zależny jest od nasilenia procesu zapalnego.

    RZS to choroba charakteryzująca się symetrycznym zajęciem stawów. Często na początku choroby zapalenie stawów nie jest symetryczne. U większości chorych obserwuje się symetryczność zmian po roku choroby. Proces chorobowy obejmuje najpierw drobne stawy rąk (śródręczno–paliczkowe i międzypaliczkowe bliższe) i stawy nadgarstkowe. Zajęcie stawów kończyn dolnych – kolanowych i skokowych – dotyczy początkowo ok. ¼ pacjentów. W dalszym przebiegu choroby zajęte są najczęściej prawie wszystkie stawy i kręgosłup szyjny. Przewlekły proces zapalny prowadzi do zmian destrukcyjnych w stawach (potwierdzanych badaniem rtg), a w konsekwencji do postępującego ograniczenia ruchomości stawów i niesprawności pacjenta.

    U części chorych w miejscach narażonych na ucisk (najczęściej okolica wyprostna stawów łokciowych) występują tzw. guzki reumatoidalne.
    Skóra pacjentów chorych na RZS jest cienka, na rękach po stronie dłoniowej często obserwuje się charakterystyczny rumień. Przy towarzyszącym zapaleniu naczyń może wystąpić sinica palców rąk i zmiany w narządach wewnętrznych.

    Czynnik reumatoidalny obecny jest u 30% chorych na RZS we wczesnym okresie choroby, zaś zmiany radiologiczne występują stosunkowo późno, a mianowicie od 6 miesięcy do 2 lat od początku choroby.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  4. Jak rozwija się RZS?

    RZS jest chorobą przewlekłą, postępującą, prowadzącą do uszkodzenia stawów, a niekiedy też narządów wewnętrznych.

    Rozróżnia się trzy podstawowe typy przebiegu klinicznego RZS:

    1. Typ o łagodnym przebiegu, tzw. samoograniczający się (5%–10% chorych).
      Leki modyfikujące przebieg choroby sprawiają, że objawy choroby cofają się. Czynnik reumatoidalny występuje u kilku procent pacjentów i w niskim mianie.
    2. Typ z niewielkim postępem choroby (5%–10% pacjentów).
      Czynnik reumatoidalny obecny jest u większości chorych. Leczenie przynosi poprawę stanu chorego, ale mimo to obserwuje się powolne, systematyczne pogorszenie.
    3. Typ z dużą progresja choroby (60%–90% pacjentów).
      Czynnik reumatoidalny obecny jest w wysokim mianie od początku choroby. Mimo terapii lekami modyfikującymi przebieg choroby obserwuje się stały, szybki postęp zmian destrukcyjnych w stawach.

    Nasilenie bólu i objawów zapalenia jest różne – od niewielkich dolegliwości do silnego bólu utrudniającego codzienne życie. Przebieg choroby i następstwa (ograniczenie ruchomości stawów) zależą nie tylko od indywidualnego przebiegu choroby, ale w dużej mierze od leczenia i codziennej rehabilitacji.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  5. Czym są objawy pozastawowe RZS?

    Objawy pozastawowe to ogólna nazwa zmian w narządach wewnętrznych, skórze występujących w przebiegu RZS. Przyczyną tych zmian jest najczęściej proces zapalny toczący się w naczyniach danego narządu lub amyloidoza. Obserwuje się uszkodzenie nerek, serca, płuc, zmiany skórne, uszkodzenie narządu wzroku.

    Do objawów pozastawowych zaliczamy też zapalenie pochewek ścięgnistych i kaletki stawowej.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  6. Czy RZS może spowodować schorzenia płuc?

    W przebiegu RZS może dojść do zmian w układzie oddechowym. W płucach mogą pojawiać się guzki o takiej samej budowie jak guzki reumatoidalne. Najczęściej położone są obwodowo. W obrazie rtg mogą przypominać zmiany podobne jak w nowotworze czy gruźlicy. Badaniem rozstrzygającym jest biopsja.

    Szczególnym przypadkiem są guzki reumatoidalne u osób z pylicą płuc. Określamy ten stan jako zespół Caplana. Guzki w tym zespole mają tendencję do znacznego powiększania się, ale najczęściej nie powodują dolegliwości i nie wymagają leczenia.

    Najczęstszym powikłaniem, występującym u 2%–3% chorych jest zapalenie opłucnej, które pojawia się przeważnie w okresie zaostrzenia zmian stawowych. Może przebiegać bezobjawowo lub powodować ból i duszność. Zapalenie opłucnej jest jedynym powikłaniem, które występuje zdecydowanie częściej u mężczyzn.

    Innym powikłaniem jest ropniak opłucnej. Mimo iż w innych chorobach tkanki łącznej stosuje się także przewlekłe leczenie immunosupresyjne to powikłanie występuje częściej u chorych na RZS. Objawy ropniaka opłucnej to duszność, gorączka z dreszczami, czasem ból. W leczeniu stosuje się antybiotyki, często trzeba wykonać drenaż jamy opłucnowej.

    Powikłaniem związanym z procesem zapalnym i odkładaniem się kompleksów immunologicznych w drobnych naczyniach płucnych jest włókniejące zapalenie pęcherzyków płucnych. Występuje u części chorych z ciężkim RZS. Przebieg jest skryty. Głównym objawem jest przewlekły kaszel. W dalszym przebiegu pojawiają się palce pałeczkowate i sinica i niewydolność oddechowa. Przy osłuchiwaniu stwierdza się trzeszczenia, najczęściej przy podstawie płuc. W rtg stwierdza się początkowo zmiany w okolicach nadprzeponowych, a w dalszym przebiegu widoczny jest obraz plastra miodu. W badaniu HRCT płuc (high–resolution computed tomography – tomografia komputerowa o wysokiej rozdzielczości) widoczne są m.in. guzki reumatoidalne, włóknienie i nacieczenia śródmiąższowe, rozrost limfoidalny. Leczenie jest trudne i mało efektywne.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  7. Czy RZS może być przyczyną zapalenia naczyń?

    Proces zapalny w RZS obejmuje naczynia w mechanizmie odkładania się kompleksów immunologicznych. Objawem zajęcia małych naczyń rąk i stóp jest sinienie, zaburzenia czucia, owrzodzenia na opuszkach palców rąk.
    Jeżeli proces zapalny obejmuje inne naczynia, doprowadza do uszkodzenia narządów przez nie ukrwionych.

    Sam proces reumatoidalny może także przyspieszać rozwój miażdżycy naczyń. W badaniach z ostatnich lat stwierdzono, że rozwój miażdżycy jest wynikiem stanu zapalnego w naczyniach i uzależniony jest od podwyższenia wskaźników procesu zapalnego (CRP, OB., cytokin). Chorzy z ciężkim przebiegiem RZS i małą aktywnością fizyczną, palący papierosy, z obecnym czynnikiem reumatoidalnym, z wysokim CRP i leczeni kortykosteroidami są bardziej narażeni na rozwój miażdżycy i występowanie chorób układu krążenia.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  8. Czy RZS może uszkodzić nerki?

    W RZS zmiany w nerkach są związane głównie z rozwojem amyloidozy, ale także z zapaleniem naczyń lub powikłaniami po leczeniu.
    Amyloidoza występuje u około 5%–15% osób chorujących długo na RZS.

    Włókna amyloidu, czyli białka powstającego w organizmie pod wpływem przewlekłego stanu zapalnego, mogą odkładać się we wszystkich narządach niszcząc ich strukturę i upośledzając funkcję, a także w tkance tłuszczowej. W przypadku amyloidozy nerek obserwuje się postępujące zmiany w moczu przy jałowym posiewie moczu, które prowadzą do niewydolności nerek.

    Uszkodzenie nerek może wystąpić w przebiegu leczenia RZS niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi, d–penicylaminą, solami złota.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  9. Czy RZS może powodować zmiany w narządzie wzroku?

    Zmiany w narządzie wzroku występują nawet u 30% chorych na RZS. Najczęściej występują: suche zapalenie spojówki i rogówki (tzw. zespół suchego oka), zapalenie błony naczyniowej, zapalenie twardówki lub nadtwardówki, brzeżne wrzodziejące zapalenie rogówki. Zmiany te przebiegają dość łagodnie, ale u niektórych osób mogą mieć charakter szybko postępujący i grozić nawet utratą wzroku.
    Przyczyną zmian w narządzie wzroku jest zapalenie naczyń drobnego kalibru. Wtórną przyczyną są infekcje (wirusowe lub bakteryjne).

    Zespół suchego oka może prowadzić do zmian owrzodzeniowych na rogówce, z perforacją włącznie.

    Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej (tęczówki i ciała rzęskowego) u chorych na RZS jest najczęściej zapaleniem ostrym. Objawia się bólem, zaczerwienieniem oka z towarzyszącym światłowstrętem i upośledzeniem ostrości widzenia. Może prowadzić do powstania zrostów, które zmieniają kształt źrenicy, upośledzają krążenie płynów w gałce ocznej i prowadzą do wystąpienia jaskry.
    Chory ze zmianami w narządzie wzroku musi pozostawać pod stałą opieką okulisty.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  10. Czy RZS zawsze wiąże się z deformacją rąk?

    U większości chorych w przebiegu RZS zajęte są stawy rąk i nadgarstkowe. Od początku choroby należy zapobiegać deformacji stawów rąk. Poza leczeniem farmakologicznym ważna jest systematyczna rehabilitacja. Niektórzy chorzy wymagają wykonania specjalnych plastikowych aparatów („łusek”), które, zakładane na noc i w wolnych chwilach, utrzymują ręce w prawidłowym ułożeniu.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  11. Czy RZS wpływa na inne schorzenia, związane np. z problemami ginekologicznymi?

    Przewlekły proces zapalny i stosowane leczenie (np. sterydy) mogą powodować zaburzenia hormonalne, np. zaburzenia miesiączkowania, przedwczesną menopauzę. Prowadzone leczenie często powoduje obniżenie odporności i związaną z tym podatność na zakażenia – w tym grzybice.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  12. Czy RZS może powodować nadżerki szyjki macicy lub nowotwory?

    Problemy ginekologiczne mogą być związane z obniżeniem odporności i większą podatnością na zakażenia u pacjentek leczonych z powodu RZS.
    Przewlekłe zakażenia pochwy, grzybicze lub bakteryjne, mogą być przyczyną nadżerek szyjki macicy.
    RZS nie jest przyczyną nowotworów, ale wśród pacjentek przewlekle leczonych preparatami immunosupresyjnymi stwierdzono nieco większe prawdopodobieństwo zachorowania na nowotwory niż w populacji.

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź

  13. Czy silne bóle głowy mogą mieć powiązanie z RZS?

    Ból głowy może być samoistny (np. migrenowy, napięciowy, klasterowy) lub objawowy, tzn. wywołany przez towarzyszącą chorobę.
    Zmiany chorobowe w kręgosłupie szyjnym mogą powodować silne bóle głowy, często w okolicy potylicznej, z towarzyszącymi zawrotami głowy i bólem karku.
    Najczęstszą przyczyną takich dolegliwości są zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego, które obserwuje się nie tylko u chorych na RZS.

    W przebiegu RZS, na skutek zmian zapalnych w górnym odcinku kręgosłupa szyjnego, może dojść do podwichnięcia lub złamania zęba obrotnika. Pojawienie się nagłego bólu głowy lub objawów neurologicznych ucisku rdzenia kręgowego jest wskazaniem do wykonania tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego i kwalifikacji pacjenta do leczenia operacyjnego.

    Należy pamiętać, że ból głowy może być wywołany inną niż RZS przyczyną. Należy wykluczyć towarzyszące zakażenia (w tym zatok i zębów), nadciśnienie tętnicze, guzy mózgu, nerwobóle, choroby oczu (w tym jaskrę).

    Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
    Instytut Reumatologii w Warszawie

    ^ Zwiń odpowiedź