RZS bez tajemnic

Nasi eksperci odpowiadają na pytania, które najczęściej zadają chorzy na RZS.
Jeśli masz pytanie, które nie pojawia się w materiale, zadaj je naszemu ekspertowi – Poradnia Online lub napisz do nas korzystając ze strony kontakt.

a-CCP aktywność Antykoncepcja i ciąża badanie choroba autoimmunologiczna choroba dziedziczona genetycznie choroby reumatyczne Co to jest RZS CRP czynnik reumatoidalny DAS28 diagnostyka dieta guzki reumatoidalne HAQ HTZ karmienie piersią kto najczęściej choruje na RZS leczenie objawy objawy pozastawowe ocena choroby opalanie pomoc psychologiczna prawa chorych przebieg choroby przyczyny psychoterapia rehabilitacja rozpoznanie skala VAS Stawy stowarzyszenia sztywność poranna

Jakie niepokojące symptomy powinny skłonić mnie do wizyty u lekarza?

RZS jest chorobą objawiającą się bólem, obrzękiem stawów i ogólnym osłabieniem. U części chorych występuje mrowienie palców rąk lub stóp. Nasilenie bólu i obrzęków u każdego pacjenta jest różne – od łagodnego, okresowego „pobolewania” stawów i niewielkich, czasem nawet łatwych do przeoczenia obrzęków stawów, do silnego bólu utrudniającego poruszanie się i dużych obrzęków ze zwiększonym uciepleniem, a czasem z zaczerwienieniem stawu.
U części chorych obserwujemy stany podgorączkowe – gorączki są rzadkością.
Często pierwsze, dyskretne objawy chorzy wiążą z przeciążeniem (np. pracą w ogródku) czy zmianą pogody. Dopiero nasilenie dolegliwości, które może nastąpić nawet po kilku miesiącach od pierwszych objawów, skłania do wizyty u lekarza. Każda osoba, u której występują, nawet okresowo, obrzęki stawów, ból i uczucie tzw. sztywności porannej, powinna być skonsultowana przez lekarza rodzinnego (pierwszego kontaktu) w celu ustalenia dalszego postępowania i ewentualnego skierowania do reumatologa. Chorzy, u których pierwsze objawy choroby są bardziej nasilone trafiają do lekarza szybciej i wcześniej są leczeni.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to są „choroby reumatyczne”?
„Choroby reumatyczne” to popularna nazwa układowych chorób tkanki łącznej, których rozpoznaniem i leczeniem zajmuje się reumatolog.

Międzynarodowy podział chorób reumatycznych obejmuje ponad 300 jednostek chorobowych sklasyfikowanych w 10 grupach:
- Uogólnione choroby tkanki łącznej
  - Reumatoidalne zapalenie stawów
    
    postać serologicznie dodatnia
    
    postać serologicznie ujemna
  - Młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów
    
    Początek układowy
    
    Początek wielostawowy
    
    Początek kilkustawowy
  - Toczeń rumieniowaty układowy
  - Twardzina układowa
  - Uogólnione zapalenie powięzi
  - Zapalenie wielomięśniowe
  - Zapalenie naczyń z martwicą (guzkowe zapalenie tętnic)
  - Zespół Sjögrena
  - Zespoły nakładania
  - Inne
- Zapalenia stawów z zajęciem stawów kręgosłupa
  - Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
  - Zespół Reitera
  - Łuszczycowe zapalenie stawów
  - Zapalenie stawów w przebiegu chorób jelit
- Choroba zwyrodnieniowa stawów
- Zespoły chorobowe związane z czynnikami zakaźnymi
  - Bezpośrednie zakażenie stawów
  - Reaktywne zapalenie stawów
- Choroby wywołane zaburzeniami metabolicznymi i hormonalnymi
  - Choroby wywołane przez kryształy (np. dna, pseudodna)
  - Inne zaburzenia biochemiczne i hormonalne
- Nowotwory
- Zaburzenia „naczyniowo–nerwowe” (np. zespół Raynaud, zespół kanału nadgarstka)
- Choroby kości i chrząstek (osteoporoza)
- Zmiany okołostawowe (zapalenie kaletek, ścięgien, entezopatie, torbiele)
- Zmiany w stawach w przebiegu różnych zespołów chorobowych (np. sarkoidoza)
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest tkanka łączna?
Tkanka łączna jest podstawowym „spoiwem” dla innych tkanek organizmu. Spełnia rolę podporową i ochronną dla poszczególnych narządów. Wyróżniamy następujące rodzaje tkanki łącznej:
- właściwa
- galaretowata
- oporowa: kostka, chrzęstna
- tłuszczowa
- krew, limfa, mezenchyma
Tkanka łączna składa się z trzech podstawowych elementów:
- komórek (m.in. chondrocyty, fibrocyty, osteocyty, osteoblasty, osteoklasty
- włókien kolagenowych
- substancji międzykomórkowej
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest RZS?
Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to choroba autoimmunologiczna. Przyczyna choroby jest nieznana. Cechami charakterystycznymi są: symetryczne zapalenie wielu stawów doprowadzające do niszczenia chrząstki stawowej i nasad kostnych, a w konsekwencji do upośledzenia czynności stawów. Ponadto obserwuje się występowanie zmian pozastawowych i powikłań układowych.

Rozpoznanie ustala się w oparciu o kryteria ACR (American College of Rheumatology czyli Amerykańskiego Towarzystwa Reumatologicznego) z 1987 r.
Spełnienie 4 z 7 poniższych kryteriów ustala rozpoznanie, po wykluczeniu innych schorzeń z tzw. listy wykluczeń:
1. sztywność poranna stawów utrzymująca się minimum 1 godz., przez min. 6 tygodni
2. zapalenie trzech lub więcej stawów występujące w jednym czasie, stwierdzone przez lekarza, utrzymujące się przez min. 6 tygodni
3. zapalenie stawów ręki (nadgarstkowych, śródręczno–paliczkowych lub międzypaliczkowych bliższych) utrzymujące się przez min. 6 tygodni
4. symetryczne zapalenie stawów trwające min. 6 tygodni
5. obecność guzków reumatoidalnych
6. obecność czynnika reumatoidalnego
7. zmiany radiologiczne – nadżerki i osteoporoza przystawowa
Rozróżnia się trzy typy przebiegu klinicznego RZS:
1. Typ o łagodnym przebiegu, tzw. samoograniczający się (5%–10% chorych).
  Leki modyfikujące przebieg choroby sprawiają, że objawy choroby cofają się.
  Czynnik reumatoidalny występuje u kilku procent pacjentów i w niskim mianie.
2. Typ z niewielkim postępem choroby (5–10% chorych).
  Czynnik reumatoidalny obecny jest u większości chorych. Leczenie przynosi poprawę stanu chorego, ale mimo to obserwuje się powolne, systematyczne pogorszenie.
3. Typ z dużą progresją choroby (60%–90% chorych).
  Czynnik reumatoidalny obecny jest w wysokim mianie od początku choroby. Mimo terapii lekami modyfikującymi przebieg choroby obserwuje się stały, szybki postęp zmian destrukcyjnych w stawach.
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest choroba autoimmunologiczna?
Choroby autoimmunologiczne (czyli tzw. choroby z autoagresji) to grupa schorzeń, w których organizm wytwarza przeciwciała przeciw własnym komórkom i tkankom. Przeciwciała te, niszcząc dany organ, doprowadzają do jego niewydolności. W reumatologii klasycznym przykładem choroby autoimmunologicznej jest toczeń rumieniowaty układowy, w którym stwierdza się przeciwciała przeciw różnym składowym jądra komórkowego. W RZS takim przeciwciałem jest czynnik reumatoidalny.

Wśród innych chorób autoimmunologicznych należy wymienić m.in.:
- chorobę Hashimoto, w której tarczyca jest niszczona przez przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie i peroksydazie
- cukrzycę typu I, tzw. insulinozależną, gdzie przeciwciała skierowane są przeciwko komórkom trzustki wydzielającej insulinę
- chorobę Addisona
- niedoczynność przytarczyc.
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czym jest wczesne reumatoidalne zapalenie stawów?

O wczesnym reumatoidalnym zapaleniu stawów mówimy w pierwszych kilku miesiącach choroby, gdy chory zgłasza dolegliwości charakterystyczne ze strony stawów, ale jeszcze nie spełnia kryteriów diagnostycznych rozpoznania RZS.

W tej wczesnej fazie choroby spotykamy objawy ogólne: zmęczenie i złe samopoczucie, czasem z elementami depresji, chudnięcie, niekiedy nawet z anoreksją, ból mięśni oraz okresowo podwyższoną temperaturę ciała.

Obrzęki stawów na początku choroby przeważnie występują w jednej grupie stawów i częściej dotyczą stawów kończyn górnych. Obrzęki mogą być obecne tylko okresowo lub stale o zmiennym nasileniu. Najczęściej zajęte przez proces chorobowy są stawy nadgarstkowe i drobne stawy rąk (u ponad 50% chorych).

Po około 3 latach obserwacji prawie wszyscy chorzy spełniają diagnostyczne kryteria rozpoznania RZS. Chorzy z samoograniczającym się typem RZS często nawet po wielu latach obserwacji nie spełniają kryteriów diagnostycznych RZS.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest wczesne niesklasyfikowane zapalenie stawów?

U prawie połowy chorych obraz wczesnej fazy choroby jest niecharakterystyczny i nie można jeszcze postawić rozpoznania wczesnego reumatoidalnego zapalenia stawów. W takim przypadku mówimy o niesklasyfikowanym (niezróżnicowanym) zapaleniu stawów. Po upływie różnie długiego czasu (kilka, kilkanaście miesięcy), na podstawie pojawiających się nowych objawów i zmian w badaniach dodatkowych, można postawić rozpoznanie np. RZS, czy zespołu nakładania. Mimo obserwacji nadal może pozostawać grupa chorych, u których reumatolog nie jest w stanie postawić konkretnego rozpoznania. I dlatego chorzy z niesklasyfikowanym zapaleniem stawów wymagają szczególnie wnikliwej obserwacji i częstych wizyt u lekarza.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Kto najczęściej choruje na RZS?

RZS rozpoznaje się u osób powyżej 16 roku życia. Choroba dotyczy około 1% populacji. Kobiety chorują 2–4 razy częściej niż mężczyźni (rozpiętość wiąże się z badaną populacją), zwłaszcza w grupie chorych przed 50 rokiem życia. Zachorowalność maleje po 75 roku życia. Zachorować można jednak w każdym wieku. Często czynnikiem bezpośrednio inicjującym początek choroby są: poród, duży stres, uraz lub przebyta infekcja.

U dzieci do 16 roku życia rozpoznaje się młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, które różni się od typowego RZS u dorosłych.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy na RZS chorują tylko osoby starsze?

Na RZS może zachorować każdy i w każdym wieku. Zachorowalność u osób starszych jest niższa niż u kobiet w wieku 30–50 lat. RZS jest chorobą średniego wieku, a u osób w wieku podeszłym dominują zmiany zwyrodnieniowe.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów?
Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) jest najczęstszą z zapalnych układowych chorób tkanki łącznej występujących u dzieci. Obecnie obowiązująca klasyfikacja MIZS obejmuje 6 podtypów choroby rozpoczynającej się przed 16 rokiem życia i trwającej minimum 6 tygodni:
1. Zapalenie stawów o początku uogólnionym
2. Zapalenie stawów z zajęciem niewielu stawów (oligoarthritis)
  - przetrwałe (persistens)
  - rozszerzające się (extended)
3. Zapalenie wielostawowe (polyarthritis)
  - bez obecności czynnika reumatoidalnego (RF) w surowicy krwi
  - z obecnością czynnika reumatoidalnego
4. Łuszczycowe zapalenie stawów
5. Zapalenie stawów z zapaleniem przyczepów ścięgnistych
6. Inne zapalenia stawów
  - nie spełniające kryteriów w/w zapaleń stawów
  - posiadające cechy kilku z w/w postaci.
Warunkiem postawienia rozpoznania jest wykluczenie innych chorób przebiegających z zapaleniem stawów zgodnie z tzw. listą wykluczeń.

Przebieg oraz rokowanie uwarunkowane są postacią MIZS, którą wyznacza pierwsze 6 miesięcy choroby. Wyróżniamy postać o początku uogólnionym, wielostawowym i nielicznostawowym.

W postaci z zajęciem niewielu (1–4) stawów szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość zapalenia błony naczyniowej oka. Jest to powikłanie, często przebiegające u dzieci bezobjawowo, a mogące doprowadzić nawet do utraty wzroku.

Leczenie uzależnione jest od postaci choroby i stanu klinicznego dziecka. Stosowane są leki:
- modyfikujące objawy choroby
- modyfikujące przebieg choroby.
Ponadto od początku choroby powinno być prowadzone leczenie usprawniające (fizyko i kinezyterapia). W leczeniu miejscowym wykonuje się do– i okołostawowe iniekcje glikokortykoidów o przedłużonym działaniu oraz tzw. synowektomię chemiczną lub izotopową (czyli zniszczenie błony maziowej stawu poprzez podanie dostawowe odpowiednich preparatów). U części dzieci konieczne jest leczenie operacyjne.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie są przyczyny reumatoidalnego zapalenia stawów?

Przyczyna chorób tkanki łącznej, w tym RZS, nie jest znana. Nie jest znany mechanizm inicjujący powstawanie przeciwciał przeciw IgG, czyli czynnika reumatoidalnego, a następnie podtrzymujący proces zapalny w stawie. Podkreśla się wiodącą rolę limfocytów T, które są jednym z kluczowych ogniw procesu zapalnego. Biorą one udział w produkcji czynników zapalnych, a przede wszystkim sprawiają, że początkowo niespecyficzny proces zapalny przechodzi w samopodtrzymującą się chorobę. Za produkcję immunoglobulin i autoprzeciwciał oraz podtrzymywanie procesu zapalnego odpowiedzialne są limfocyty B.

Od lat poszukiwany jest czynnik infekcyjny – bakteryjny czy wirusowy, który mógłby inicjować proces zapalny (autoimmunologiczny), produkcję przeciwciał (czynnika reumatoidalnego) i prowadzić do rozwinięcia się RZS. Rozważano zakażenie wirusem różyczki, Ebstein–Barra, cytomegalii, zakażenia mykoplamą i bakteriami, ale nie ma dowodu na bezpośrednią przyczynę zakaźną.

Istnieją czynniki genetyczne mogące przyczynić się zachorowania. Obecność antygenu zgodności tkankowej HLA DR4 uważa się za czynnik predysponujący do ciężkiej postaci choroby, przebiegającej z szybko postępującymi zmianami destrukcyjnymi w stawach. Nie wykryto dotychczas genów odpowiedzialnych za wystąpienie choroby, ale obserwacje, że choroby autoimmunologiczne występują częściej u pacjentów chorych na RZS mogą świadczyć o istnieniu genów, które kodują predyspozycję do występowania tych schorzeń.

Ważną rolę odgrywają czynniki hormonalne. Wystąpienie RZS w okresie poporodowym wiąże się z podwyższonym poziomem prolaktyny i jednocześnie obniżonym stężeniem estrogenów. Niektóre badania potwierdziły ochronne działanie leków antykoncepcyjnych (zawierających estrogeny) na wystąpienie RZS o ciężkim przebiegu.

Warto podkreślić fakt, że osoby z atopią (katar sienny, astma oskrzelowa) rzadziej chorują na RZS lub przebieg choroby jest u nich łagodniejszy.
Wśród czynników predysponujących do zachorowania lub cięższego przebiegu RZS wymienia się także palenie papierosów, otyłość, obecność czynnika reumatoidalnego powiązane z piciem kawy (ponad 4 filiżanki dziennie).

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy można zapobiegać RZS?

Nieznane są sposoby zapobiegania RZS, gdyż nieznane są czynniki wywołujące chorobę. Z badań wiadomo, że u części pacjentów czynnik reumatoidalny i przeciwciała antycytrulinowe są obecne w surowicy krwi nawet kilka lat przed wystąpieniem pierwszych objawów klinicznych. Należy jednak pamiętać, że sama obecność przeciwciał i czynnika reumatoidalnego nie oznacza, że pacjent musi zachorować na RZS, gdyż niewielki procent zdrowej populacji może być serododatni (charakteryzować się obecnością czynnika reumatoidalnego).

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS jest chorobą dziedziczoną genetycznie?

Dotychczas nie znaleziono genu odpowiedzialnego za zachorowanie na RZS, więc nie można mówić o dziedziczności choroby. Wiadomo natomiast, że obecność antygenu zgodności tkankowej HLA DR4 jest czynnikiem predysponującym do ciężkiej postaci choroby, przebiegającej z szybko postępującymi zmianami destrukcyjnymi w stawach.
Wiadomo również, że predyspozycja rodzinna do zachorowania dotyczy częściej relacji matka/dziecko niż ojciec/dziecko. Zdecydowanie wyższe ryzyko zachorowania stwierdzono wśród bliźniąt, szczególnie jednojajowych.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie są najczęstsze objawy RZS?

Początek choroby najczęściej jest podstępny. Wśród objawów ogólnych dominuje osłabienie, brak łaknienia i spadek masy ciała, okresowo – stany podgorączkowe.
Pojawia się ból i obrzęki stawów, bóle mięśni, parestezje (uczucie drętwienia) rąk i stóp, często o zmiennym nasileniu lub nawet okresowe.
W przypadkach okresowo pojawiających sie dolegliwości, chorzy często wiążą występowanie objawów z przeciążeniem czy zmianą pogody. Dopiero nasilenie bólu i/lub obrzęku stawów skłania ich do wizyty u lekarza.

Charakterystycznym objawem dla RZS jest sztywność poranna, która u niektórych chorych utrzymuje się nawet do kilku godzin. Czas utrzymywania się sztywności porannej zależny jest od nasilenia procesu zapalnego.

RZS to choroba charakteryzująca się symetrycznym zajęciem stawów. Często na początku choroby zapalenie stawów nie jest symetryczne. U większości chorych obserwuje się symetryczność zmian po roku choroby. Proces chorobowy obejmuje najpierw drobne stawy rąk (śródręczno–paliczkowe i międzypaliczkowe bliższe) i stawy nadgarstkowe. Zajęcie stawów kończyn dolnych – kolanowych i skokowych – dotyczy początkowo ok. ¼ pacjentów. W dalszym przebiegu choroby zajęte są najczęściej prawie wszystkie stawy i kręgosłup szyjny. Przewlekły proces zapalny prowadzi do zmian destrukcyjnych w stawach (potwierdzanych badaniem rtg), a w konsekwencji do postępującego ograniczenia ruchomości stawów i niesprawności pacjenta.

U części chorych w miejscach narażonych na ucisk (najczęściej okolica wyprostna stawów łokciowych) występują tzw. guzki reumatoidalne.
Skóra pacjentów chorych na RZS jest cienka, na rękach po stronie dłoniowej często obserwuje się charakterystyczny rumień. Przy towarzyszącym zapaleniu naczyń może wystąpić sinica palców rąk i zmiany w narządach wewnętrznych.

Czynnik reumatoidalny obecny jest u 30% chorych na RZS we wczesnym okresie choroby, zaś zmiany radiologiczne występują stosunkowo późno, a mianowicie od 6 miesięcy do 2 lat od początku choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest sztywność poranna?

Uczucie ciężkości stawów występujące w godzinach porannych nazywamy sztywnością poranną. Sztywność stawów może być pierwszym objawem RZS. Powodem jej powstawania jest gromadzenie się płynu w tkankach objętych procesem zapalnym. Po aktywności fizycznej, płyn przenika do naczyń żylnych i limfatycznych, po czym sztywność ustępuje. U chorych na RZS sztywność poranna może trwać nawet do kilku godzin. Jej długość może być dodatkowym wyznacznikiem aktywności choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czym różni się RZS od choroby zwyrodnieniowej stawów?

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS) rozpoczyna się u osób starszych, często po 60 roku życia. Najczęściej zmienione chorobowo są drobne stawy rąk – stawy międzypaliczkowe bliższe i dalsze (powstają guzki Boucharda i Heberdena) oraz stawy duże – szczególnie biodrowe i kolanowe. W przeciwieństwie do RZS zajęcie stawów nie musi być symetryczne. Natomiast RZS nie dotyczy stawów międzypaliczkowych dalszych.

U osób dotkniętych chorobą zwyrodnieniową sztywność poranna jest krótsza, i obrzęki stawów są mniej nasilone niż w przypadku RZS. Wyniki badań laboratoryjnych są najczęściej w granicach normy. W obrazie rtg widoczne jest zwężenie szpar stawowych (często niesymetryczne), osteofity (czyli nawarstwienia kostne, często w postaci wyrośli), natomiast nie ma nadżerek typowych dla RZS.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak powstaje i czym objawia się stan zapalny stawu?

Nieznane są przyczyny powstania zapalenia stawów i wytworzenia przeciwciał przeciw własnym tkankom. Momentem wyzwalającym może być uraz, zakażenie, przebyty poród czy stres.
Zmiany zapalne dotyczą początkowo błony maziowej stawów. Dochodzi w niej do rozplemu warstwy wyściółkowej i przerostu kosmków. Powstają nacieki z ziarniny reumatoidalnej, która wnika do stawu i niszczy chrząstkę oraz kość. Na powierzchni chrząstki tworzy się łuszczka, w której dominują fibroblasty i nowopowstałe naczynia krwionośne. Postępujące niszczenie powierzchni stawowych kości (nadżerki) prowadzi do zniekształcenia stawów i ograniczenia ich ruchomości. W fazie naprawczej powstają zrosty włókniste a następnie kostne, co powoduje usztywnienie stawu.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie są najczęściej spotykane zniekształcenia stawów?
Najbardziej charakterystyczne zniekształcenia powstają w stawach rąk, stawach nadgarstkowych i stawach stóp.

W stawach nadgarstkowych i śródręczno–palcowych występuje tendencja do odchylania tych stawów w stronę łokciową, czyli tzw. ulnaryzacja. Prowadzi ona do znacznej niesprawności ręki. Metodą zapobiegawczą jest zaopatrzenie chorego w plastikowe łuski korekcyjne zakładane głównie na noc.

Ponadto w stawach rąk obserwuje się przykurcze i przeprosty, które prowadzą do charakterystycznego ustawienia palców, np.:
- typu butonierkowatego (przykurcz zgięciowy stawu międzypaliczkowego bliższego i wyprostny międzypaliczkowego dalszego),
- łabędzich szyjek (przykurcz zgięciowy w stawie śródręczno–palcowym i międzypaliczkowym dalszym oraz przykurcz wyprostny w międzypaliczkowym bliższym).
Przy zmianach w pochewkach ścięgien palców rąk powstają tzw. palce zatrzaskujące. Jeżeli zmiana dotyczy pochewek prostownika kciuka określamy ten stan jako chorobę de Quervaina. Oba te zespoły leczy się początkowo miejscowo iniekcjami sterydowymi, a w przypadku ich nieskuteczności wykonuje się zabiegi operacyjne wycięcia części pochewek ścięgna.

W stawach stóp postępujące przykurcze prowadzą do młotkowatego ustawienia palców oraz koślawości – szczególnie I palców stóp, tzw halluxów.

Zniekształcenia w stawach kolanowych to głównie przykurcze i koślawość. W innych stawach dominują przykurcze.

W kręgosłupie szyjnym może dojść do przemieszczenia kręgów, czyli podwichnięcia, co niesie niebezpieczeństwo uszkodzenia rdzenia kręgowego.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest nadżerka stawowa? Jak powstaje i jakie są jej skutki?

Zapalenie stawu w początkowej fazie dotyczy błony maziowej. Dochodzi w niej do rozplemu warstwy wyściółkowej, przerostu kosmków. Powstają nacieki z ziarniny reumatoidalnej, która wnika do stawu i niszczy chrząstkę i kość. Ubytki kostne widoczne na zdjęciu rtg wewnątrz kości lub na jej na powierzchni nazywamy nadżerkami.

Jeżeli ubytek znajduje się pod warstwą korową kości nazywany jest geodą. Obecność wielu nadżerek powoduje nieregularny zarys szpary stawowej w obrazie rtg.

Wysokie miano czynnika reumatoidalnego i prawdopodobnie obecność przeciwciał antycytrulinowych wskazuje na możliwość powstawania większej liczby nadżerek w pierwszych trzech latach choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest szpara stawowa?

Staw jest połączeniem kości między sobą. Elementy składowe każdego stawu to: powierzchnie stawowe kości pokryte chrząstką stawową, pomiędzy którymi znajduje się jama (szpara) stawu wypełniona płynem stawowym oraz torebka stawowa, składająca się z dwóch warstw – wewnętrznej błony maziowej oraz zewnętrznej błony włóknistej. Zmiana szerokości szpary stawowej (rtg) jest wyrazem toczącego się procesu zapalnego w stawie.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na jakiej podstawie stwierdza się rozpoznanie RZS?
Rozpoznanie ustala się w oparciu o kryteria ACR (Amerykańskiego Towarzystwa Reumatologicznego) z 1987 r. Spełnienie 4 z 7 kryteriów ustala rozpoznanie:
1. sztywność poranna stawów utrzymująca się minimum 1 godz., przez min.6 tygodni
2. zapalenie trzech lub więcej stawów występujące w jednym czasie, stwierdzone przez lekarza, utrzymujące się przez min. 6 tygodni
3. zapalenie stawów ręki (nadgarstkowy, śródręczno–paliczkowy lub międzypaliczkowy bliższy) utrzymujące się min. 6 tygodni
4. symetryczne zapalenie stawów trwające min. 6 tygodni
5. obecność guzków reumatoidalnych
6. obecność czynnika reumatoidalnego
7. zmiany radiologiczne – nadżerki i osteoporoza przystawowa
We wczesnym okresie choroby rozpoznanie RZS może być niepewne, gdyż nie są spełnione wymagane kryteria diagnostyczne. W takim przypadku każda osoba, u której podejrzewa się wystąpienie RZS, wymaga szczególnej obserwacji.
U każdego chorego, mimo spełnianych kryteriów diagnostycznych, rozpoznanie można postawić po wykluczeniu innych chorób z długiej listy wykluczeń.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jaki lekarz powinien leczyć chorego na RZS?

Chory na RZS powinien pozostawać pod stałą opieką reumatologa i lekarza rodzinnego. Przy stabilnym przebiegu choroby wizyta u reumatologa wskazana jest co 3 miesiące, natomiast u lekarza rodzinnego w miarę potrzeby.
Konieczna jest współpraca pomiędzy reumatologiem a lekarzem rodzinnym w celu prawidłowego monitorowania leczenia.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega badanie kliniczne w diagnostyce RZS?

Badanie kliniczne w reumatologii obejmuje podstawowe badanie lekarskie (jak u lekarza chorób wewnętrznych), a dodatkowo badanie układu ruchu. Badany jest zakres ruchomości każdego stawu, obecność obrzęku i wysięku oraz bolesność samoistna i przy ucisku. Poza tym oceniany jest układ mięśniowy: zaniki lub przerosty, siła mięśniowa oraz kręgosłup (zakres ruchomości, ból).
Jest to standardowe badanie, które powinien przeprowadzać reumatolog przy każdej wizycie pacjenta.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega diagnostyka RZS?
Diagnostyka RZS jest rozległa. Ma na celu, oprócz potwierdzenia podejrzewanej choroby, także wykluczenie innych schorzeń, które mogą przypominać RZS.
Postępowanie diagnostyczne obejmuje badanie podmiotowe, czyli dokładne zebranie wywiadu lekarskiego oraz badanie przedmiotowe – ogólnolekarskie z badaniem narządu ruchu.

Badania pomocnicze:
- Krew: tzw. badania rutynowe – morfologia i OB, CRP, proteinogram, czynnik reumatoidalny, przeciwciała przeciwjądrowe, ostatnio także przeciwciała antycytrulinowe oraz badania wykluczające towarzyszące zakażenia (np. HBV,HCV, posiew krwi)
- Mocz – badanie ogólne, ewentualnie posiew. W przypadku stwierdzenia zmian w moczu obowiązuje dalsza diagnostyka
- EKG – w przypadku stwierdzenia zmian w zapisie EKG, wskazana jest konsultacja kardiologiczna
- RTG – klatki piersiowej, ręce, stopy i szyjnego odcinka kręgosłupa oraz stawów zajętych procesem chorobowym
- USG – stawy. Narządy wewnętrzne – w przypadku podejrzenia zmian (ew. dalsza diagnostyka)
- Rezonans magnetyczny stawów lub kręgosłupa szyjnego w przypadkach wątpliwych
- Płyn stawowy – jeżeli jest wskazana punkcja – badanie ogólne (morfologia), posiew
- Wskazane są konsultacje laryngologiczna, ginekologiczna, stomatologiczna w celu wykluczenia ognisk infekcji, nowotworów oraz okulistyczna – diagnostyka narządu wzroku i jego uszkodzenia w RZS
- W razie podejrzenia zmian w płucach lub w przewodzie pokarmowym – dalsze badania diagnostyczne
- Densytometria – badanie gęstości kości. Należy wykonywać u pacjentów zagrożonych osteoporozą – posterydową i pomenopauzalną
- W razie wskazań biopsja: skóry i tkanki podskórnej, ślinianek, guzków, nerki itd.
Wykaz tych badań jest długi. Początkowe postępowanie powinno obejmować podstawowe badania krwi i moczu, rtg klatki piersiowej i rtg oraz USG zajętych procesem chorobowym stawów.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest czynnik reumatoidalny?
Czynnik reumatoidalny (RF – rheumatoid factor) jest przeciwciałem skierowanym przeciw własnej immunoglobulinie IgG. Najczęściej oznaczany jest w lasie IgM w odczynie Waaler–Rose lub ilościowo.
Czynnik reumatoidalny występuje u około 85% pacjentów z RZS. Jego brak nie wyklucza rozpoznania RZS.
U około 5% zdrowych ludzi także stwierdza się obecność RF, więc sama obecność RF nie umożliwia rozpoznania. U ludzi zupełnie zdrowych częstość ta rośnie z wiekiem – do 60 r.ż. RF występuje u 2%–4% zdrowej populacji, w 60–70 roku życia – u 5%, a po 70 roku życia – u 10%–25%.

Inne choroby, w których stwierdza się obecność RF:
- zespół Sjögrena – u 75%–95% pacjentów
- mieszana choroba tkanki łącznej – u 50%–60% pacjentów
- twardzina układowa – u 20%–30% pacjentów
- toczeń rumieniowaty układowy – u 15%–35% pacjentów
- zapalenie skórno–mięśniowe i wielomięśniowe – u 5%–10% pacjentów
- infekcje (np. gruźlica, kiła, HIV, WZW)
- sarkoidoza
- nowotwory (szczególnie białaczki, rak jelita grubego)
- po szczepieniach
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest CRP?

Nazwa CRP to skrót angielskiego C Reactive Protein – jest to białko należące do tzw. białek ostrej fazy. Jest ono wytwarzane głównie w wątrobie. Jego podwyższone stężenie obserwowane jest w stanach zapalnych (różnego pochodzenia), ale także m.in. w chorobach nowotworowych, zawale serca.
CRP to czuły wskaźnik zapalenia, którego stężenie może zwiększyć się w bardzo krótkim czasie (1–2 dni). Na stężenie CRP mają wpływ wszystkie ogniska zapalne w organizmie (w tym nie wyleczone zęby).
CRP wykorzystuje się do monitorowania przewlekłych chorób zapalnych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to są „przeciwciała antycytrulinowe”?

Przeciwciała przeciwko cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (a–CCP), oznaczane głównie metodą ELISA, należą do autoprzeciwciał klasy IgG i wiążą syntetyczne cykliczne peptydy zawierające cytrulinę.
Wysoką aktywność cytruliny stwierdza się w zapalnie zmienionej błonie maziowej u chorych na RZS, więc obecność przeciwciał a–CCP jest dowodem na reakcję autoimmunologiczną, w której powstają przeciwciała skierowane przeciwko składnikowi błony maziowej.

Oznaczanie przeciwciał a–CCP jest szczególnie przydatne w diagnostyce RZS, szczególnie we wczesnej fazie, różnicowaniu z innymi zapaleniami stawów o podobnym obrazie klinicznym oraz ocenie ryzyka występowania zmian nadżerkowych w stawach. Częstość występowania a–CCP u chorych na RZS ocenia się na 40%–90%. We wczesnym RZS obecne są nawet u 60%–70% chorych z ujemnym czynnikiem reumatoidalnym. Obecność tych przeciwciał może na wiele lat wyprzedzać zachorowanie. U osób posidających przeciwciała a–CCP istnieje większe ryzyko rozwinięcia się nadżerkowej postaci RZS.
Przeciwciała a–CCP są także obecne u mniej niż 1% ludzi zdrowych.

W rozpoznawaniu RZS przeciwciała a–CCP są swoistym diagnostycznie testem, więc ich obecność pomaga w różnicowaniu pomiędzy RZS a innymi chorobami przebiegającymi z zapaleniem stawów. W innych chorobach tkanki łącznej i zapaleniu stawów w przebiegu zakażenia HCV i Borrelia bg przeciwciała te występują bardzo rzadko.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega rtg stawów?

Zmiany radiologiczne w stawach są wynikiem procesu zapalnego. Badanie rtg obrazuje zaawansowanie i postęp zmian w stawach. Zwraca się uwagę przede wszystkim na występowanie nadżerek stawowych, zwężeń szpary stawowej, geod.

W ocenie zmian radiologicznych stosowane są: metoda Sharpa (liczy się nadżerki i ocenia szerokość szpar stawowych) oraz metoda Larsena–Dale (dzieli zmiany w stawach na 5 stopni zaawansowania)
Ocenia się stawy rąk, stóp oraz stawy ze zmianami chorobowymi w przebiegu RZS.
Zmiany w obrazie rtg służą monitorowaniu postępu choroby i ocenie działania leków modyfikujących przebieg choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega USG stawów?

USG stawów jest badaniem bardzo pomocnym w diagnostyce, a także monitorowaniu leczenia RZS. Badaniem USG wykrywa się obecność wysięku i przerostu błony maziowej w stawie i pochewkach ścięgnistych. Stopień jej unaczynienia świadczy o aktywności choroby.
Ponadto dzięki USG można wykryć nadżerki w kości, które nie są jeszcze widoczne w badaniu rentgenowskim.
USG jest badaniem tanim, powtarzalnym i komfortowym dla pacjenta.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega badanie rezonansem magnetyczym?

Rezonans magnetyczny (MRI) jest nieinwazyjną metodą obrazowania struktur ciała poprzez uzyskanie przekroju badanego narządu. W badaniu MRI wykorzystano zjawisko jądrowego rezonansu magnetycznego dla jąder wodoru zawartych w wodzie, która jest składnikiem każdej tkanki ludzkiego organizmu. W zależności od zawartości wody w danym organie rejestruje się różne sygnały i otrzymuje się obraz danego narządu.

Badanie MRI jest bardzo przydatne do wykrywania zmian w tkankach, które są przykryte kośćmi, ponadto nie wymaga użycia promieniowania rentgenowskiego. Szczególne zastosowanie znajduje MRI w badaniach mózgu oraz kręgosłupa. W reumatologii wykorzystuje się badanie MRI w przypadkach, gdy klasyczne badanie rentgenowskie nie pozwala na postawienie rozpoznania, np. we wczesnym okresie RZS, gdy nie ma jeszcze zmian w badaniu rtg (czyli brak jest typowych geod i nadżerek).
Metoda ta jest ważna w procesie diagnostycznym u tych chorych, u których choroba przebiega nietypowo i długo nie można postawić ostatecznego rozpoznania. Nie jest to obecnie rutynowa metoda badania, także ze względu na wysokie koszty. Należy pamiętać, że wiele zmian w stawach można uwidocznić badaniem USG, które jest tańsze, krótsze i bardziej dostępne.

Badanie MRI jest bezpieczne dla pacjenta. W razie konieczności podania środka kontrastującego (bez zawartości jodu) należy liczyć się z możliwością wystąpienia reakcji alergicznej.
Badanie jest przeciwwskazane dla osób z wszczepionymi metalowymi implantami.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest scyntygrafia?

Scyntygrafia jest badaniem polegającym na obrazowaniu kości i stawów, a także innych narządów (np. tarczycy) po wprowadzeniu do krwioobiegu znacznika z izotopów promieniotwórczych. Znacznik gromadzi się w narządzie i emituje promieniowanie, które jest rejestrowane przez tzw. gammakamerę.
Po jednorazowym podaniu znacznika badaniem objęty jest cały kościec.

Badanie służy wykrywaniu ognisk zapalnych, nietypowych złamań i osteolizy, a powtórzone trzykrotnie po podaniu radioznacznika bada napływ krwi do kości i stwierdza ewentualny obrzęk otaczających tkanek miękkich (badanie trójfazowe) oraz pozwala na zróżnicowanie zapaleń od procesów jałowych i nowotworowych.

W reumatologii scyntygrafia jest przydatna do wykrywania ognisk zapalnych i wczesnej diagnostyki zapalenia stawów. Obecnie, gdy dostępne są badania USG i rezonans magnetyczny, scyntygrafię wykonuje się rzadziej. Badanie jest bezpieczne i może być powtarzane wielokrotnie u osób w każdym wieku. Scyntygrafia nie może być wykonywana u kobiet w ciąży i w okresie laktacji.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest artroskopia?

Artroskopia to wziernikowanie wnętrza stawów za pomocą specjalnej aparatury (artroskop), umożliwiającej uzyskanie obrazu wnętrza stawu. Badanie wykonuje się w znieczuleniu miejscowym, rzadziej ogólnym. Do stawu poprzez niewielkie nacięcia wprowadza się artroskop. O artroskopii diagnostycznej mówimy wtedy, gdy zabieg jest wykonywany w celu rewizji wnętrza stawu i pobrania wycinków do badania mikroskopowego. W przypadku przeprowadzania zabiegów leczniczych przeprowadza się artroskopię operacyjną.

Obecnie artroskopia często zastępuje tradycyjne techniki operacyjne w ortopedii i reumoortopedii. Głównymi wskazaniami do jej przeprowadzenia są: RZS, urazy i złamania śródstawowe, zmiany zwyrodnieniowe, nowotwory stawów i inne. U chorych na RZS wykonuje się z reguły artroskopię leczniczą (często jest to synowektomia), a tylko w sporadycznych wypadkach diagnostyczną.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak rozwija się RZS?
RZS jest chorobą przewlekłą, postępującą, prowadzącą do uszkodzenia stawów, a niekiedy też narządów wewnętrznych.

Rozróżnia się trzy podstawowe typy przebiegu klinicznego RZS:
1. Typ o łagodnym przebiegu, tzw. samoograniczający się (5%–10% chorych).
  Leki modyfikujące przebieg choroby sprawiają, że objawy choroby cofają się. Czynnik reumatoidalny występuje u kilku procent pacjentów i w niskim mianie.
2. Typ z niewielkim postępem choroby (5%–10% pacjentów).
  Czynnik reumatoidalny obecny jest u większości chorych. Leczenie przynosi poprawę stanu chorego, ale mimo to obserwuje się powolne, systematyczne pogorszenie.
3. Typ z dużą progresja choroby (60%–90% pacjentów).
  Czynnik reumatoidalny obecny jest w wysokim mianie od początku choroby. Mimo terapii lekami modyfikującymi przebieg choroby obserwuje się stały, szybki postęp zmian destrukcyjnych w stawach.
Nasilenie bólu i objawów zapalenia jest różne – od niewielkich dolegliwości do silnego bólu utrudniającego codzienne życie. Przebieg choroby i następstwa (ograniczenie ruchomości stawów) zależą nie tylko od indywidualnego przebiegu choroby, ale w dużej mierze od leczenia i codziennej rehabilitacji.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS przebiega u wszystkich chorych tak samo?

Przebieg choroby jest u każdego chorego indywidualny.
Zasadniczą rolę w zahamowaniu postępu choroby odgrywa leczenie i intensywna, codzienna rehabilitacja. Niezmiernie ważna jest edukacja chorego na RZS – osoba, która posiada wiedzę o swojej chorobie ma zdecydowanie większe możliwości do walki z nią.

Zapalenie stawów u dzieci (młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów) przebiega całkowicie inaczej niż u dorosłych. U dzieci, poza zapaleniem stawów i związanymi z nim powikłaniami, występują często także zaburzenia rozwojowe (np. zaburzenia wzrostu, czy niesymetryczny rozwój kończyn).

Odmienną grupę stanowią też osoby, które zachorowały po 60 roku życia. W tej grupie chorych proporcja kobiet do mężczyzn wynosi 1:1, dominuje wielostawowy, powolny początek choroby z bardziej zaznaczonymi objawami ogólnymi i częstszym zajęciem dużych stawów. Rokowanie u tych chorych jest gorsze, gdyż szybciej dochodzi do niepełnosprawności także z powodu chorób współistniejących.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS jest tylko chorobą stawów?

Zmiany zapalne w przebiegu RZS mogą dotyczyć nie tylko stawów, ale także naczyń krwionośnych w narządach wewnętrznych. Te zmiany zapalne w naczyniach są wynikiem działania kompleksów immunologicznych przedostających się do układu krążenia ze stawów. Zapalenie ścian naczyń prowadzi do uszkodzenia narządów ukrwionych przez te naczynia.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czym są objawy pozastawowe RZS?

Objawy pozastawowe to ogólna nazwa zmian w narządach wewnętrznych, skórze występujących w przebiegu RZS. Przyczyną tych zmian jest najczęściej proces zapalny toczący się w naczyniach danego narządu lub amyloidoza. Obserwuje się uszkodzenie nerek, serca, płuc, zmiany skórne, uszkodzenie narządu wzroku.

Do objawów pozastawowych zaliczamy też zapalenie pochewek ścięgnistych i kaletki stawowej.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest guzek reumatoidalny?

Guzki reumatoidalne to niebolesne zgrubienia podskórne zlokalizowane najczęściej w miejscach narażonych na ucisk, np. nad wyprostnymi powierzchniami stawów łokciowych, na palcach rąk. Guzki mogą także umiejscawiać się w narządach wewnętrznych (płucach, sercu, ścianach naczyń).
Zbudowane są z włóknikowej części centralnej, dookoła której ułożone są palisadowo fibroblasty otoczone warstwą tkanki łącznej.

Guzki występują u 10%–20% pacjentów chorych na RZS. Niekiedy pojawienie się guzków może być pierwszym objawem choroby. Dotyczy to także guzków umiejscowionych w płucach. Leczenie jest tylko operacyjne.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może spowodować schorzenia płuc?

W przebiegu RZS może dojść do zmian w układzie oddechowym. W płucach mogą pojawiać się guzki o takiej samej budowie jak guzki reumatoidalne. Najczęściej położone są obwodowo. W obrazie rtg mogą przypominać zmiany podobne jak w nowotworze czy gruźlicy. Badaniem rozstrzygającym jest biopsja.

Szczególnym przypadkiem są guzki reumatoidalne u osób z pylicą płuc. Określamy ten stan jako zespół Caplana. Guzki w tym zespole mają tendencję do znacznego powiększania się, ale najczęściej nie powodują dolegliwości i nie wymagają leczenia.

Najczęstszym powikłaniem, występującym u 2%–3% chorych jest zapalenie opłucnej, które pojawia się przeważnie w okresie zaostrzenia zmian stawowych. Może przebiegać bezobjawowo lub powodować ból i duszność. Zapalenie opłucnej jest jedynym powikłaniem, które występuje zdecydowanie częściej u mężczyzn.

Innym powikłaniem jest ropniak opłucnej. Mimo iż w innych chorobach tkanki łącznej stosuje się także przewlekłe leczenie immunosupresyjne to powikłanie występuje częściej u chorych na RZS. Objawy ropniaka opłucnej to duszność, gorączka z dreszczami, czasem ból. W leczeniu stosuje się antybiotyki, często trzeba wykonać drenaż jamy opłucnowej.

Powikłaniem związanym z procesem zapalnym i odkładaniem się kompleksów immunologicznych w drobnych naczyniach płucnych jest włókniejące zapalenie pęcherzyków płucnych. Występuje u części chorych z ciężkim RZS. Przebieg jest skryty. Głównym objawem jest przewlekły kaszel. W dalszym przebiegu pojawiają się palce pałeczkowate i sinica i niewydolność oddechowa. Przy osłuchiwaniu stwierdza się trzeszczenia, najczęściej przy podstawie płuc. W rtg stwierdza się początkowo zmiany w okolicach nadprzeponowych, a w dalszym przebiegu widoczny jest obraz plastra miodu. W badaniu HRCT płuc (high–resolution computed tomography – tomografia komputerowa o wysokiej rozdzielczości) widoczne są m.in. guzki reumatoidalne, włóknienie i nacieczenia śródmiąższowe, rozrost limfoidalny. Leczenie jest trudne i mało efektywne.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może spowodować problemy kardiologiczne?

Przyczyną chorób układu krążenia u chorych na RZS jest zapalenie naczyń, obecność ziarniny zapalnej w osierdziu, na zastawkach, w mięśniu serca oraz obecność guzków reumatoidalnych w sercu i płucach.

U około 30% chorych można stwierdzić kliniczne zmiany w układzie krążenia, natomiast wg danych z piśmiennictwa w badaniach obecne są u 80%.

Zapalenie osierdzia u części chorych przebiega bezobjawowo, natomiast przy ostrym przebiegu występuje ból w klatce piersiowej, duszność, zaburzenia rytmu serca. Rzadkim powikłaniem jest tamponada osierdzia. W badaniu rtg stwierdza się powiększenie sylwetki serca. Badaniem rozstrzygającym jest USG serca.
W leczeniu stosuje się NLPZ i kortykosteroidy.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może być przyczyną zapalenia naczyń?

Proces zapalny w RZS obejmuje naczynia w mechanizmie odkładania się kompleksów immunologicznych. Objawem zajęcia małych naczyń rąk i stóp jest sinienie, zaburzenia czucia, owrzodzenia na opuszkach palców rąk.
Jeżeli proces zapalny obejmuje inne naczynia, doprowadza do uszkodzenia narządów przez nie ukrwionych.

Sam proces reumatoidalny może także przyspieszać rozwój miażdżycy naczyń. W badaniach z ostatnich lat stwierdzono, że rozwój miażdżycy jest wynikiem stanu zapalnego w naczyniach i uzależniony jest od podwyższenia wskaźników procesu zapalnego (CRP, OB., cytokin). Chorzy z ciężkim przebiegiem RZS i małą aktywnością fizyczną, palący papierosy, z obecnym czynnikiem reumatoidalnym, z wysokim CRP i leczeni kortykosteroidami są bardziej narażeni na rozwój miażdżycy i występowanie chorób układu krążenia.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może uszkodzić nerki?

W RZS zmiany w nerkach są związane głównie z rozwojem amyloidozy, ale także z zapaleniem naczyń lub powikłaniami po leczeniu.
Amyloidoza występuje u około 5%–15% osób chorujących długo na RZS.

Włókna amyloidu, czyli białka powstającego w organizmie pod wpływem przewlekłego stanu zapalnego, mogą odkładać się we wszystkich narządach niszcząc ich strukturę i upośledzając funkcję, a także w tkance tłuszczowej. W przypadku amyloidozy nerek obserwuje się postępujące zmiany w moczu przy jałowym posiewie moczu, które prowadzą do niewydolności nerek.

Uszkodzenie nerek może wystąpić w przebiegu leczenia RZS niesterydowymi lekami przeciwzapalnymi, d–penicylaminą, solami złota.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może powodować zmiany w narządzie wzroku?

Zmiany w narządzie wzroku występują nawet u 30% chorych na RZS. Najczęściej występują: suche zapalenie spojówki i rogówki (tzw. zespół suchego oka), zapalenie błony naczyniowej, zapalenie twardówki lub nadtwardówki, brzeżne wrzodziejące zapalenie rogówki. Zmiany te przebiegają dość łagodnie, ale u niektórych osób mogą mieć charakter szybko postępujący i grozić nawet utratą wzroku.
Przyczyną zmian w narządzie wzroku jest zapalenie naczyń drobnego kalibru. Wtórną przyczyną są infekcje (wirusowe lub bakteryjne).

Zespół suchego oka może prowadzić do zmian owrzodzeniowych na rogówce, z perforacją włącznie.

Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej (tęczówki i ciała rzęskowego) u chorych na RZS jest najczęściej zapaleniem ostrym. Objawia się bólem, zaczerwienieniem oka z towarzyszącym światłowstrętem i upośledzeniem ostrości widzenia. Może prowadzić do powstania zrostów, które zmieniają kształt źrenicy, upośledzają krążenie płynów w gałce ocznej i prowadzą do wystąpienia jaskry.
Chory ze zmianami w narządzie wzroku musi pozostawać pod stałą opieką okulisty.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy reumatoidalne zapalenie stawów wymaga stałej kontroli?

Chory na RZS musi pozostawać pod stałą opieką lekarską. Wizyty u reumatologa powinny odbywać się co 3 miesiące, a u lekarza rodzinnego w miarę potrzeby.
Konieczne jest systematyczne monitorowanie aktywności choroby. W zależności od stanu chorego, należy ustalać aktualne leczenie. W zależności od stosowanych leków należy planować kontrolne badania krwi i moczu.
Badania radiologiczne rąk i stóp w celu monitorowania postępu choroby należy wykonywać co 2 lata. Rtg klatki piersiowej przy leczeniu immunosupresyjnym co rok.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy można ocenić stan aktywności choroby?

Stan chorego oceniany jest poprzez standardowe badanie lekarskie oraz badania laboratoryjne: OB, CRP, proteinogram, morfologia.
Do oceny aktywności choroby służą specjalnie opracowane skale: skala VAS bólu, aktywności choroby (wypełniana przez lekarza i przez chorego), skala DAS 28 oraz kwestionariusz HAQ.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest ocena kliniczna RZS i jak często powinna być wykonywana?

Przy każdej wizycie pacjent powinien być zbadany przez lekarza, który określa liczbę bolesnych i obrzękniętych stawów. Konieczna jest także analiza badań dodatkowych. Na tej podstawie w/w danych lekarz może wyliczyć wskaźnik aktywności DAS 28.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest VAS?

Wizualna skala analogowa (VAS) to najprostsza metoda służąca do oceny np. bólu, aktywności choroby.
Praktycznie, skala VAS to 10 cm linia prosta (100 mm), na której chory zaznacza punkt, który odpowiada jego odczuciu bólu (skala bólu) lub aktywności choroby (skala aktywności choroby). Punkt 0 oznacza całkowity brak bólu lub aktywności choroby, natomiast punkt 100 to ból najsilniejszy lub największe nasilenie choroby.

brak bólu

ból najsilniejszy

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

Wyrażenie swoich odczuć bólowych na kalibrowanej skali pozwala na porównanie wyników przy następnych badaniach. To samo dotyczy skali aktywności choroby, którą wypełnia chory, ale także lekarz wg własnej oceny stanu pacjenta. Stosowane są więc: skala VAS oceny bólu według chorego, skala VAS aktywności choroby według chorego i skala VAS aktywności choroby według lekarza.

Porównanie wyników jest szczególnie przydatne u osób z przewlekłym bólem, gdyż pomaga dostosować dawki leków do aktualnych potrzeb chorego.
U pacjentów, którzy nie mogą sami wypełnić skali VAS (np. dzieci, osoby z trudnością z pisaniem) można rozpoznać nasilenie bólu obserwując zachowanie, grymasy na twarzy, płacz, niepokój i inne.

Ocena aktywności choroby

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest DAS 28?
DAS 28 jest wskaźnikiem oceny aktywności choroby. Ocenia się 28 stawów: barkowe, łokciowe, nadgarstkowe, stawy rąk (śródręczno–palcowe i międzypaliczkowe bliższe) i kolanowe.

DAS 28 obliczamy podstawiając do wzoru następujące dane:
- liczba bolesnych stawów z 28
- liczba obrzękniętych stawów z 28
- ogólna ocena aktywności choroby przez pacjenta za pomocą skali VAS
- wartość OB po 1 h lub CRP
Im mniejsza wartość DAS 28 tym mniejsza aktywność choroby. Wartość poniżej 2,6 świadczy o remisji choroby, natomiast powyżej 5,1 – o jej wysokiej aktywności.

Ocena aktywności choroby

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Co to jest HAQ?

HAQ (health assessment questionnaire) – kwestionariusz oceny zdrowia jest kwestionariuszem umożliwiającym ocenić aktywność RZS. Chory odpowiada na pytania o to jak radzi sobie z codziennymi czynnościami takimi jak: mycie się, ubieranie, jedzenie, chodzenie, chwytanie, sięganie po przedmioty.

Ocenia się 8 grup czynności w skali od 0 do 3 (gdzie 0 oznacza brak trudności w wykonywaniu czynności, 1 i 2 określają stopień utrudnienia, a 3 – brak możliwości wykonania danej czynności). Wartość HAQ mieści się w przedziale od 0 do 3. Im wartość HAQ wyższa, tym sprawność chorego mniejsza.

Zaletą kwestionariusza jest możliwość jego wielokrotnego powtarzania w odstępach czasu, co daje możliwość oceny postępu choroby, ale też skuteczności terapii.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS można wyleczyć?

RZS jest przewlekłym, postępującym procesem zapalnym stawów. W związku z nieznaną etiologią choroby nie można zastosować leków działających bezpośrednio na przyczynę choroby i wyeliminować jej. Obecnie celem leczenia jest uzyskanie remisji lub zahamowanie postępu choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega leczenie RZS?

Podstawowym celem leczenia RZS jest zahamowanie postępu choroby. Cel ten można osiągnąć poprzez stosowanie leków modyfikujących przebieg choroby od momentu postawienia rozpoznania. Zahamowanie postępu choroby łączy się bezpośrednio ze zmniejszeniem bólu odczuwanego przez chorego, utrzymaniem lub przywróceniem aktywności fizycznej, poprawą stanu emocjonalnego. Nadrzędnym celem jest uzyskanie remisji, czyli osiągnięcie i utrzymanie stanu, w którym nie ma klinicznych objawów choroby, a badania laboratoryjne są w granicach normy.

Leczenie RZS musi być kompleksowe: farmakologiczne, rehabilitacyjne, ortopedyczne, psychologiczne. Nie wolno zapominać o diecie stosowanej dla utrzymania bądź uzyskania szczupłej sylwetki.

Ponadto leczenie musi być dobrane indywidualnie dla każdego chorego w każdym okresie choroby. Należy pamiętać o wybraniu leku o optymalnej skuteczności przy minimalnych objawach ubocznych. Konieczne jest prowadzenie monitorowania leczenia – ocena skuteczności leczenia i występowania objawów niepożądanych.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie leki stosuje się w leczeniu RZS?
Klasyfikacja leków stosowanych w leczeniu chorych na RZS została ustalona przez ILAR (The International League Against Rheumatism) w 1993 r. Wyodrębniono 3 podstawowe grupy leków:
1. Leki modyfikujące objawy choroby
  - niesteroidowe leki przeciwzapalne
  - kortykosteroidy
2. Leki modyfikujące przebieg
  - niecytotoksyczne
  - cytotoksyczne
3. Leki kontrolujące przebieg choroby
Zgodnie z obowiązującymi obecnie standardami ACR (American College of Rheumatology) z 2008 r. i wytycznymi polskimi z 2008 r., leczenie lekami modyfikującymi przebieg choroby należy zastosować w momencie postawienia rozpoznania. Wybór leku uzależniony jest od czynników prognostycznych przebiegu choroby. Aktywne leczenie znacznie zmniejsza ryzyko niepełnosprawności. W przypadkach ciężkiego przebiegu choroby i uprzedniej nieskuteczności skojarzonego leczenia kilkoma klasycznymi lekami modyfikującymi przebieg choroby stosuje się tzw. biologiczne leki modyfikujące przebieg choroby.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie są zalecane przez specjalistów metody leczenia?

Konieczne jest zastosowanie leków modyfikujących przebieg choroby od razu po postawieniu rozpoznania. Wybór preparatu zależy od stanu pacjenta i prognozy przebiegu choroby. Terapia powinna być dobrana indywidualnie.

Początkowo stosuje się jeden lek z grupy leków modyfikujących przebieg choroby, ale możliwe jest także leczenie skojarzone. Najczęściej stosuje się połączenie metotreksatu z leflunomidem, sulfasalazyną lub cyklosporyną. Dodatkowo stosuje się glikokortykosteroidy, które działają na kaskadę procesu zapalnego i modyfikują proces immunologiczny. Zalecane są najczęściej małe dawki leku (np. Prednisone do 10 mg/dobę) jako wspomaganie działania leków modyfikujących.
W przypadkach o ciężkim przebiegu stosuje się dożylne megadawki glikokortykosteroidów podawane przez 2–3 dni. Ponadto istnieje możliwość podania preparatów glikokortykosteroidów o przedłużonym działaniu bezpośrednio do stawu.

Niesterydowe leki przeciwzapalne działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie, ale nie hamują postępu choroby, spełniają więc ważną, ale jedynie pomocniczą rolę w leczeniu RZS. NLPZ nie mogą być stosowane jako podstawowe leczenie. Przy podawaniu niesterydowych leków przeciwzapalnych należy zawsze pamiętać o dodatkowym zlecaniu leków z grupy inhibitorów pompy protonowej, czyli działających osłonowo na ścianę przewodu pokarmowego.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak działają niesteroidowe leki przeciwzapalne?
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) są niejednorodną grupą leków o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. Ich główny mechanizm działania polega na hamowaniu kaskady procesu zapalnego (cyklooksygenazy COX–1 i COX–2, i zmniejszeniu syntezy prostaglandyn) oraz zmniejszaniu agregacji (zlepiania się) płytek krwi.
W zależności od działania na COX dzieli się NLPZ na podgrupy. W ostatnich latach wprowadzono do leczenia NLPZ nowej generacji działające selektywnie na COX–2.

Zasady stosowania NLPZ:
- stosowanie tylko jednego NLPZ (nie łączenie kilku NLPZ)
- stopniowe zwiększanie dawek do osiągnięcia pełnej dawki, a nie łączenie z innymi lekami
- przed ewentualną decyzją o zmianie preparatu – odpowiednio długie jego stosowanie
- wybieranie leku o najlepszej skuteczności przy możliwie najmniejszych działaniach niepożądanych
- stosowanie zawsze z lekami działającymi osłonowo, czyli tzw. inhibitorami pompy protonowej (np. omeprazol)
- monitorowanie działań niepożądanych
Podstawowe działania niepożądane:
- przewód pokarmowy – owrzodzenie żołądka i dwunastnicy
- układ krążenia – nadciśnienie
- reakcje uczuleniowe
- uszkodzenie wątroby i nerek
- uszkodzenie szpiku kostnego
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak działają glikokortykosteroidy?
Glikokortykosteroidy (GKS) należą do silnie działających leków przeciwzapalnych, immunosupresyjnych i przeciwalergicznych. Hamują kaskadę procesu zapalnego i modyfikują odpowiedź immunologiczną.

Zasady podawania GKS w przypadku aktywnego zapalenia stawów:
- szybkie opanowanie objawów zapalnych: sterydy doustnie, domięśniowo, dożylnie („pulsy”)
- stopniowa redukcja dawki, aż do odstawienia
- konieczna jest profilaktyka osteoporozy i innych objawów niepożądanych, gdy planowane jest leczenie dawką >7,5 mg/dobę dłużej niż 3 miesiące
Możliwe jest dostawowe podawanie GKS o przedłużonym działaniu. Należy przestrzegać zasady podawania nie częściej niż co 3 tygodnie i maksymalnie 3–4 razy w roku do jednego stawu.

Niewłaściwe stosowanie GKS prowadzi do wystąpienia groźnych objawów niepożądanych:
- otyłość typu Cushinga
- cukrzyca
- zaburzenia gospodarki lipidowej i białkowej
- zaburzenia elektrolitowe – zatrzymywanie wody i sodu w organizmie prowadzące do obrzęków, utrata potasu
- choroba wrzodowa
- osteoporoza
- zaćma, jaskra posterydowa
- nadciśnienie tętnicze
- słabienie siły mięśniowej i miopatia
- zaburzenia miesiączkowania
- zaburzenia psychiczne
- gorsza synteza kolagenu – ścieńczenie skóry, błon śluzowych
GKS osłabiają naturalną odporność organizmu co sprawia, że chory przewlekle leczony jest bardziej podatny na wszelkiego typu infekcje bakteryjne, grzybicze i wirusowe.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak działają leki modyfikujące przebieg choroby?

Leki modyfikujące przebieg choroby (LMPCh lub z angielskiego DMARD) to: metotreksat, sulfasalazyna, leflunomid, sole złota, hydroksychlorochina, d-penicylamina, cyklosporyna.
Celem ich działania jest hamowanie aktywności czynników zapalnych – cytokin i mediatorów zapalenia oraz hamowanie odpowiedzi immunologicznej.

Metotreksat – hamuje aktywację komórek biorących udział w procesie zapalnym cytokin prozapalnych (szczególnie IL–1). Efekt kliniczny uzyskuje się po ok. 4–8 tygodniach leczenia.
Dawka: 10–20 mg podawana 1 raz w tygodniu (doustnie, podskórnie lub domięśniowo).
W trakcie leczenia należy wykonywać badania krwi (morfologia, AspAT, AlAT) oraz rtg klatki piersiowej co rok.
Przeciwskazaniami do stosowania Metotreksat są: niewydolść wątroby, niewydolność nerek, wcześniejsze zaburzenia układu krwiotwórczego (leukopenia, trombocytopenia, hipoplazja szpiku kostnego), poważne ostre lub przewlekłe zakażenia. Nie wolno stosować podczas ciąży i w czasie karmienia piersią.

Leflunomid należy do grupy prekursorów leków, czyli dopiero w organizmie jest on przekształcany w postać aktywną. Leflunomid działa przeciwzapalnie hamując proliferację limfocytów T. Dzięki temu hamuje postęp choroby, powoduje zmniejszenie bólu i obrzęków stawów. Przyjmuje się go doustnie, przez pierwsze 3 doby w dawce 100 mg, a następnie po 10–20 mg dziennie. Efekt działania uzyskuje się średnio po 4 tygodniach leczenia (nieco wcześniej niż przy leczeniu metotreksatem).
W razie planowanego zabiegu operacyjnego, ciąży należy przeprowadzić proces płukania leku z organizmu wg ustalonych przez producenta zasad.
Przeciwwskazaniami do stosowania leflunomidu są: przewlekłe zakażenia, nowotwory, zaburzenia czynności wątroby, nerek i szpiku. Nie wolno stosować leku w czasie ciąży i karmienia piersią.
Obecnie lek jest stosowany w ramach programu terapeutycznego.

Sulfasalazyna – Mechanizm działania nie jest do końca poznany. Hamuje wytwarzanie przeciwciał i zmniejsza produkcję IL–6. Przeciętnie stosuje się dawkę 2 x 1 g. W czasie leczenia należy kontrolować morfologię i transaminazy. Przeciwwskazania do stosowania to: nadwrażliwość na pochodne kwasu salicylowego i sulfonamidy, ostra porfiria, niedrożność dróg moczowych i jelit. Ostrożnie należy lek stosować w przypadku zaburzeń czynności wątroby i nerek, ciężkiej alergii, astmy oskrzelowej. W czasie ciąży lek można stosować tylko w wypadku zdecydowanej konieczności.

Penicylamina – stosowana obecnie sporadycznie w RZS, rozbija kompleksy immunologiczne odkładające się w tkankach.

Hydroksychlorochina, chlorochina – stosowana w dawce 250 mg dziennie.
Konieczna jest kontrola okulistyczna co 3 miesiące.
Przeciwwskazanie stanowią: zmiany w siatkówce oka lub w polu widzenia, zaburzenia w obrazie krwi, ciężkie zaburzenia żołądkowo–jelitowe.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak długo można stosować leki modyfikujące przebieg choroby?

Leki modyfikujące przebieg choroby należy zastosować natychmiast po rozpoznaniu RZS. Chory nie powinien pozostawać bez leczenia hamującego postęp choroby. Dobór leków i dawek zależy od przebiegu choroby, stanu pacjenta, obserwowanych objawów niepożądanych.
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega terapia biologiczna?
Leki biologiczne – to niskocząsteczkowe biologicznie czynne białka, które działają przeciwzapalnie poprzez wpływ na receptory komórkowe i interakcje pomiędzy nimi. Wytwarzane są metodami inżynierii genetycznej. Według obowiązujących standardów terapie biologiczne należy rozważyć po nieskutecznym leczeniu skojarzonym kilkoma klasycznymi lekami modyfikującymi przebieg choroby.

Terapie obecnie stosowane to:
- Blokery TNF
  - Infliximab
  - Etanercept
  - Adalimumab
- Antagonista receptorów IL–1 – Anakinra
- Bloker cząsteczek CD80 i CD86 na powierzchni komórek prezentujących antygen – Abatacept
- Przeciwciała monoklonalne do limfocytów B – Rituximab
- Przeciwciała monoklonalne blokujące receptory interleukiny 6 – Tocilizumab
Leki te podaje się podskórnie lub dożylnie. Efekt terapeutyczny uzyskuje się szybko.
Przed ich zastosowaniem, poza standardowymi badaniami, należy wykluczyć zakażenie gruźlicą poprzez wykonanie próby tuberkulinowej. W trakcie leczenia co miesiąc trzeba kontrolować morfologię krwi.
Leczenie biologiczne jest prowadzone w ramach programów terapeutycznych.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS leczy się stale tym samym lekiem?

Dobór leków zależy od stanu chorego i postępu choroby.
Obecnie często jako lek pierwszego rzutu jest używany metotreksat, w dawkach uzależnionych od potrzeb (najczęściej 10–25 mg/tydzień).

Przy nieskuteczności pojedynczego leku modyfikującego przebieg choroby stosuje się leczenie skojarzone, czyli kilka leków modyfikujących przebieg choroby podawanych jednoczasowo. Najczęściej łączy się methotrexate z sulfasalazyną, leflunomidem, chlorochiną lub cyklosporyną.
Przy terapii skojarzonej należy zachować szczególną ostrożność i kontrolować funkcję szpiku (morfologia krwi), wątroby (transaminazy) i nerek (mocznik, kreatynina).

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Kiedy należy rozważyć zmianę leczenia RZS?

W przypadku braku skuteczności prowadzonego leczenia należy je dostosować do potrzeb chorego poprzez modyfikację dawki lub zmianę leku. O zmianie leku trzeba też myśleć w przypadku wystąpienia objawów niepożądanych leku aktualnie stosowanego.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy leczenie RZS może wywołać skutki uboczne?
Każdy lek stosowany w leczeniu RZS (ale nie tylko) może wywołać objawy niepożądane. Obserwuje się m.in. objawy alergiczne (np. wysypki skórne), ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, owrzodzenie żołądka i dwunastnicy), uszkodzenie nerek, wątroby, szpiku. Poniżej szczegółowe objawy niepożądane stosowania wybranych leków.

Objawy niepożądane stosowania metotreksatu:
- zaburzenia żołądkowo–jelitowe
- zaburzenia czynności wątroby (↑ ALAT)
- wysypki
- wypadanie włosów – rzadko
- waburzenia hematologiczne – leukopenia, trombocytopenia
- obniżenie odporności (większa podatność na infekcje !)
Objawy niepożądanie obserwowane podczas leczenia leflunomidem:
- leukopenia
- zaburzenia czynności wątroby
- reakcje alergiczne
- zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego
- wypadanie włosów
Działania niepożądane leków biologicznych:
- infekcje (w tym gruźlica)
- reakcje uczuleniowe – odczyny miejscowe po podaniu podskórnym lub ogólne po podaniu dożylnym
- ze strony układu krążenia: wzrost ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, zakrzepowe zapalenie żył. Niektóre z leków biologicznych mogą nasilać niewydolność serca
- zaburzenia neurologiczne – zaburzenia widzenia, czucia, chodu, orientacji. Objawy ustępują po przerwaniu leczenia biologicznego
- możliwość rozwoju nowotworu (chłoniaki nieziarnicze, ziarnica złośliwa)
- indukcja produkcji autoprzeciwciał (np. przeciwjądrowych)
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS można leczyć operacyjnie?
Leczenie operacyjne ma na celu zmniejszenie lub zatrzymanie zmian destrukcyjnych w stawie, zmniejszenie bólu, a poprzez to poprawę sprawności chorego. Konieczna jest współpraca reumatologa, ortopedy i rehabilitanta w przygotowaniu pacjenta do operacji i prowadzeniu w okresie pooperacyjnym.

Są dwa podstawowe rodzaje operacji:
1. profilaktyczno–lecznicze: m.in. synowektomia, tenosynowektomia, kapsulotomia
2. korekcyjno–rekonstrukcyjne: dotyczą stawów z zaawansowanymi zmianami, w tym endoprotezoplastyka
Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jakie są możliwości leczenia operacyjnego – zagrożenia i szanse jakie za sobą niesie?

Wybór metody operacyjnej i czasu jej wykonania zależy od rodzaju i rozległości zmian w stawie. We wczesnym okresie, gdy anatomiczne zmiany są minimalne (lub ich jeszcze nie ma) wykonuje się zabiegi profilaktyczno–lecznicze. Szczególne miejsce zajmuje synowektomia stawu kolanowego, czyli usunięcie przerosłej błony maziowej, wykonywana obecnie metodą artroskopową lub tradycyjną. Duże zniszczenie stawu jest wskazaniem do wszczepienia endoprotezy.

Dzięki zabiegom operacyjnym chorzy zachowują sprawność i odczuwają zdecydowanie mniejszy ból.
Jak przy każdym zabiegu operacyjnym istnieje możliwość zakażenia rany pooperacyjnej (rzadko), powikłań po znieczuleniu.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy leczenie RZS jest refundowane?

RZS nie jest wpisane na listę chorób przewlekłych, więc leki nie są przepisywane na recepcie z literką „P”. Część preparatów chory kupuje ze zniżką, np. methotrexate jest na liście ryczałtowej, ale żaden nie jest za darmo.
Leflunomid i leki biologiczne są stosowane w ramach tzw. programów terapeutycznych.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jaka jest możliwość zakwalifikowania się do programów terapeutycznych?

Programy terapeutyczne prowadzone są przez ośrodki reumatologiczne. Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) określił ścisłe wskazania co do kwalifikacji chorych do programu terapeutycznego. Pacjent z pewnym rozpoznaniem RZS musi mieć odpowiednio wysokie wskaźniki procesu zapalnego i aktywność choroby. Poza tym należy wykluczyć towarzyszące zakażenia, proces nowotworowy i inne przewlekłe procesy.

Kwalifikowani są chorzy, u których wykazano nieskuteczność lub nietolerancję klasycznych leków modyfikujących przebieg choroby, w tym metotreksatu.
O możliwości terapii leflunomidem decyduje lekarz prowadzący, natomiast po stwierdzeniu wskazań do zastosowania leków biologicznych lekarz wypełnia internetowy wniosek, który jest rozpatrywany przez specjalnie powołaną komisję.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Gdzie są prowadzone programy terapeutyczne?

Programy terapeutyczne prowadzą ośrodki reumatologiczne – poradnie i oddziały reumatologiczne (dla leków, które należy podawać w warunkach szpitalnych), które mają odpowiedni kontrakt z NFZ. „Ważne adresy – ośrodki medyczne”
^ Zwiń odpowiedź
Do czego może prowadzić brak leczenia RZS?

RZS jest chorobą przewlekłą i postępującą. Brak leczenia przyspiesza postęp choroby, deformacje stawów i w konsekwencji doprowadza do niesprawności.
U chorych nie leczonych zdecydowanie częściej obserwuje się zmiany w narządach wewnętrznych i rozwój amyloidozy.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS zawsze wiąże się z deformacją rąk?

U większości chorych w przebiegu RZS zajęte są stawy rąk i nadgarstkowe. Od początku choroby należy zapobiegać deformacji stawów rąk. Poza leczeniem farmakologicznym ważna jest systematyczna rehabilitacja. Niektórzy chorzy wymagają wykonania specjalnych plastikowych aparatów („łusek”), które, zakładane na noc i w wolnych chwilach, utrzymują ręce w prawidłowym ułożeniu.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy można zmniejszać bóle przez okłady ciepłe lub zimne?

Przy bólu i obrzęku stawu okłady zimne przynoszą wyraźną ulgę. W aptekach i niektórych drogeriach dostępne są woreczki z żelem, które po zamrożeniu są plastyczne i łatwo można obłożyć nimi bolący staw. Okład należy przykładać około 10 minut. Należy pamiętać o podłożeniu ręcznika, żeby zapobiec odmrożeniu skóry.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy leki na RZS mogą wpływać na skuteczność antykoncepcji doustnej?

Tabletka antykoncepcyjna jest wchłaniana w jelicie i metabolizowana w wątrobie. Aby działanie było skuteczne należy przestrzegać regularnego przyjmowania tabletek, szczególnie dotyczy to nowoczesnych preparatów o niskiej zawartości estrogenu. Przy stosowaniu tego typu preparatów u pacjentek leczonych przewlekle należy liczyć się z niepełną skutecznością działania antykoncepcyjnego. Ginekolog powinien rozważyć zmianę preparatu na zawierający dawkę estrogenu większą niż 50 mg.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS wpływa na inne schorzenia, związane np. z problemami ginekologicznymi?

Przewlekły proces zapalny i stosowane leczenie (np. sterydy) mogą powodować zaburzenia hormonalne, np. zaburzenia miesiączkowania, przedwczesną menopauzę. Prowadzone leczenie często powoduje obniżenie odporności i związaną z tym podatność na zakażenia – w tym grzybice.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy RZS może powodować nadżerki szyjki macicy lub nowotwory?

Problemy ginekologiczne mogą być związane z obniżeniem odporności i większą podatnością na zakażenia u pacjentek leczonych z powodu RZS.
Przewlekłe zakażenia pochwy, grzybicze lub bakteryjne, mogą być przyczyną nadżerek szyjki macicy.
RZS nie jest przyczyną nowotworów, ale wśród pacjentek przewlekle leczonych preparatami immunosupresyjnymi stwierdzono nieco większe prawdopodobieństwo zachorowania na nowotwory niż w populacji.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy można się opalać przy braniu leków na RZS?

Wszystkie leki, nie tylko te stosowane w leczeniu RZS, mogą powodować patologiczne reakcje po ekspozycji na słońce. Najczęściej obserwuje się przebarwienia lub odbarwienia skóry, ale u niektórych osób występują swędzące wysypki. Mówimy wtedy o reakcji fotoalergicznej, która pojawia się po każdym nasłonecznieniu.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy silne bóle głowy mogą mieć powiązanie z RZS?

Ból głowy może być samoistny (np. migrenowy, napięciowy, klasterowy) lub objawowy, tzn. wywołany przez towarzyszącą chorobę.
Zmiany chorobowe w kręgosłupie szyjnym mogą powodować silne bóle głowy, często w okolicy potylicznej, z towarzyszącymi zawrotami głowy i bólem karku.
Najczęstszą przyczyną takich dolegliwości są zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa szyjnego, które obserwuje się nie tylko u chorych na RZS.

W przebiegu RZS, na skutek zmian zapalnych w górnym odcinku kręgosłupa szyjnego, może dojść do podwichnięcia lub złamania zęba obrotnika. Pojawienie się nagłego bólu głowy lub objawów neurologicznych ucisku rdzenia kręgowego jest wskazaniem do wykonania tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego i kwalifikacji pacjenta do leczenia operacyjnego.

Należy pamiętać, że ból głowy może być wywołany inną niż RZS przyczyną. Należy wykluczyć towarzyszące zakażenia (w tym zatok i zębów), nadciśnienie tętnicze, guzy mózgu, nerwobóle, choroby oczu (w tym jaskrę).

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy stawy w trakcie chorowania na RZS są bardziej osłabione, podatne na złamania i zwichnięcia?

Proces reumatoidalnego zapalenia stawów dotyczy nie tylko samych stawów, ale także mięśni i ścięgien. Stałym objawem są postępujące zaniki mięśni związane z procesem zapalnym oraz z mniejszą aktywnością ruchową pacjentów. Ponadto u większości pacjentów dochodzi do rozwoju osteoporozy wynikającej z zapalenia, leczenia sterydami oraz wieku. Osteoporoza, zmiany w mięśniach i ścięgnach są główną przyczyną zwiększonej podatności na złamania kości i zwichnięcia stawów u chorych na RZS. Należy także liczyć się z dłuższym okresem gojenia złamań u pacjentów z osteoporozą.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy zajście w ciążę w trakcie leczenia RZS jest bezpieczne?
Ciąża u pacjentki leczonej z powodu RZS powinna być zawsze planowana. Leki modyfikujące przebieg choroby muszą być odstawione przed zapłodnieniem:
- Metotreksat i inne cytostatyki – pół roku
- Leflunomid – 2 lata lub „wypłukanie” leku z organizmu
- Chlorochina i Sulfasalazyna – przed planowanym zapłodnieniem
- Leki biologiczne – 14 tygodni
Dotyczy to zarówno przyszłej matki jak i ojca.

Nie należy odstawiać sterydów przed planowaną ciążą i w pierwszych miesiącach jej trwania. W dalszym przebiegu ciąży, jeżeli stan pacjentki jest dobry można powoli redukować dawkę sterydów, niekiedy aż do ich odstawienia.

Konieczna jest współpraca między pacjentką, reumatologiem a ginekologiem. Chora musi być świadoma możliwości zaostrzenia przebiegu choroby po porodzie, co często wiąże się z koniecznością zwiększenia dawki sterydów lub wcześniejszego zakończenia karmienia piersią w celu zastosowania leków modyfikujących przebieg choroby i poprawy stanu pacjentki.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy można karmić piersią podczas leczenia RZS?

Wszystkie leki hamujące postęp choroby przechodzą do mleka matki i są szkodliwe dla dziecka. Nie można zalecać tzw. leków podstawowych tak długo, póki matka karmi dziecko piersią.
Dopuszczalne jest leczenie małą dawką sterydów (Prednisone do 20 mg/dobę). Lek należy przyjmować około 4 godziny przed planowanym karmieniem.
W razie potrzeby (ból stawów) matka może przyjmować niewielkie dawki niesterydowych leków przeciwzapalnych (ze wskazaniem na paracetamol).

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy mężczyzna chorujący na RZS może mieć problem ze staraniem się o dziecko?
Przyszłego ojca obowiązują takie same zasady jak przyszłą matkę, tzn. ciąża musi być planowana, a leki modyfikujące przebieg choroby muszą być odstawione przed zapłodnieniem:
- Metotreksat i inne cytostatyki – pół roku
- Leflunomid – 2 lata lub „wypłukanie” leku z organizmu
- Chlorochina i Sulfasalazyna – przed planowanym zapłodnieniem
- Leki biologiczne – 14 tygodni.
Należy pamiętać, że długotrwałe leczenie lekami immunosupresyjnymi może (ale nie musi) spowodować zmniejszenie płodności.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy chora na RZS w okresie menopauzy może stosować hormonalną terapię zastępczą?

Chora na RZS w okresie menopauzy może odczuwać, jak każda kobieta, zmęczenie, spadek wydolności psychicznej, bezsenność, depresję. Ponadto często obserwuje się zaostrzenie przebiegu choroby w tym okresie. RZS nie jest przeciwwskazaniem do stosowania hormonalnej terapii zastępczej, natomiast wskazania do niej powinien rozważyć ginekolog, biorąc pod uwagę, że stosowanie HTZ niesie ze sobą ryzyko rozwoju nowotworów sutka i macicy, wzrost ciśnienia tętniczego, zaburzenia metabolizmu glukozy oraz częstsze występowanie choroby zakrzepowej.
Pacjentki stosujące HTZ powinny pozostawać pod stałą opieką ginekologa. Konieczne jest systematyczne wykonywanie badań kontrolnych: mammografii i USG piersi, cytologii i USG transwaginalnego oraz badania krwi (w tym układ krzepnięcia i transaminazy). Czas leczenia ustalany jest indywidualnie przez ginekologa.

W przypadku przeciwwskazań do stosowania terapii estrogenami można zastosować fitoestrogeny, które są substancjami pochodzenia roślinnego. Łagodzą one objawy klimakterium takie jak uderzenia gorąca, tachykardia, zaburzenia ciśnienia krwi, apatia, ale nie mają korzystnego wpływu na rozwój osteoporozy. Preparaty fitoestrogenowe to głównie sasanka łąkowa i jaskółcze ziele. Preparaty te można stosować długo i praktycznie nie stwierdzono przeciwwskazań do ich przyjmowania.

Dr n. med. Małgorzata W. Kwiatkowska
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy stosowanie diety wpływa na przebieg RZS?

Przeczytaj informacje na temat diety w RZS w "Poradniku o RZS", s. 27
^ Zwiń odpowiedź
Jaka dieta jest zalecana?

Przeczytaj informacje na temat diety w RZS w "Poradniku o RZS", s. 27
^ Zwiń odpowiedź
Czy wskazane jest ograniczanie aktywności codziennej?

Nie ma potrzeby ograniczania codziennej aktywności, jeśli nie wywołuje ona podrażnienia stawów. Oczywiście jeśli dochodzi do zaostrzenia choroby wskazane jest okresowe ograniczenie aktywności do czasu zlikwidowania stanów zapalnych i powrotu remisji. W okresie remisji powinniśmy obserwować własne ciało i słuchać sygnałów z niego płynących. Jeśli po naszych codziennych obowiązkach ból się nasila i utrzymuje się dłużej niż dwie godziny od zakończenia wykonywanej czynności, to powinniśmy takie czynności chociaż częściowo ograniczyć.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Jaka codzienna aktywność ruchowa jest wskazana?

Wskazaną aktywnością na co dzień, jest rekreacja. Jeśli poświęcimy codziennie pół godziny na prozdrowotny wysiłek fizyczny, to nasze stawy będą lepiej odżywione i wspierane przez silniejsze mięśnie. Zazwyczaj zaleca się wysiłek o charakterze tlenowym, czyli o niskiej intensywności. Do tej kategorii możemy zaliczyć spokojne pływanie (najlepiej kraulem), szybki marsz, nordic walking lub jazdę na rowerze. Jednak należy zawsze wybrać dyscyplinę dopasowaną do własnych możliwości, a w tym może pomóc wizyta u fizjoterapeuty.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Jakich ruchów w życiu codziennym należy unikać?

Należy unikać ruchów gwałtownych i chaotycznych. Nie oznacza to, że nie można poruszać się szybko, ale jedynie to, aby nasze ruchy nie były oparte na zamachu i bezwładzie. Inaczej mówiąc chodzi o to, by ruchy wykonywać płynnie jak w tańcu.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Czy rehabilitacja jest potrzebna? Czy przy każdym rodzaju leczenia w takim samym zakresie?

Rehabilitacja w RZS jest niezbędna. Zakres fizjoterapii zależy w największym stopniu nie od rodzaju leczenia lecz od stanu chorego. Jeśli nie doszło do deformacji stawów, a chory jest w okresie remisji, to jego rehabilitacja może ograniczyć się do regularnej kontroli (najrzadziej raz na 6 m–cy) i do rekreacji. W przypadku zaostrzenia dolegliwości niezbędna jest terapia przeciwzapalna i przeciwobrzękowa. Ponadto w przypadku deformacji stawów ważna jest rehabilitacja ruchowa pozwalająca na zwiększenie możliwości fizycznych chorego. Oznacza to możliwie jak największe przywrócenie sprawności oraz doprowadzenie do prawidłowej kompensacji we wszystkich miejscach, w których zmiany są nieodwracalne. W przypadku chorych w okresie pooperacyjnym zawsze niezbędne jest wsparcie fizjoterapeutyczne, pozwalające na szybki powrót do sprawności ruchowej.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Na czym polega rehabilitacja w RZS?

Rehabilitacja w RZS musi być adekwatna do potrzeb chorego. Opiera się ona na dwóch zasadniczych filarach. Pierwszym z nich jest kinezyterapia, czyli terapia ruchem. Polega ona głównie na ćwiczeniach, w których stosuje się lekki opór w trakcie wykonywania ruchu. W przypadku dużych obrzęków, bólu i ograniczenia ruchu stosuje się również ćwiczenia izometryczne. Kolejnymi elementami kinezyterapii są ćwiczenia rozluźniające zbyt mocno napięte tkanki w celu zwiększenia zakresu ruchu.
Drugim filarem rehabilitacji w RZS jest fizykoterapia, czyli zabiegi wykonywane przez urządzenia generujące zimno, różnego rodzaju pola magnetyczne, prądy, światło, ultradźwięki i ciepło. Ta grupa zabiegów służy zmniejszeniu obrzęków i bolesności oraz przyspieszeniu gojenia tkanek.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Jakie ćwiczenia stosować, by ograniczyć postępy choroby?

Aby zmniejszyć postęp choroby przede wszystkim istotna jest właściwa farmakoterapia. Dopiero tak przygotowani możemy rozpocząć ćwiczenia. Nie ma jednak jednego, ściśle określonego zalecanego zestawu ćwiczeń.
Najważniejszą rzeczą jest dbanie o kondycję mięśni (ćwiczenia z lekkim oporem), ruchomość stawów (ćwiczenia wykorzystujące pełen zakres ruchu) oraz koordynację nerwowo–mięśniową (ćwiczenia równoważne, ćwiczenia prowadzone w wolnym tempie przy lekkim obciążeniu).

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
W jakich butach chodzić, żeby stopy nie bolały?

Należy chodzić w takich butach, aby stopa nie była deformowana. To znaczy, że nie wolno używać obuwia o niedopasowanym rozmiarze, o zbyt wysokim obcasie (wymuszającym zginanie kolana). Należy chodzić w butach, których wkładka jest odpowiednio wyprofilowana do naszej stopy. Aby zapobiec bólom i deformacjom przodostopia, należy umieścić podparcie pod śródstopiem. Należy dbać również o wysklepienie podłużne stopy i, ze względu na nie, wskazane jest lekkie wyniesienie wzdłuż stopy pomiędzy piętą i paluchem od strony przyśrodkowej. Ponadto dla komfortu poruszania się wskazane są buty na sprężystej, amortyzującej podeszwie (np. obuwie sportowe).

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Czy pływanie i gorące źródła są wskazane przy RZS?

Pływanie w RZS nie jest błędem. Jest to jedna z form rekreacji wskazana ze względu na odciążenie stawów z działania czynnika grawitacji przy jednoczesnym zapewnieniu mięśniom odpowiedniego oporu. Najbardziej wskazanym stylem jest pływanie kraulem. Styl klasyczny potocznie nazywany „żabką” nie jest pożądany, ponieważ wywołuje duże napięcia po wewnętrznej stronie nóg i w kręgosłupie lędźwiowym. Dobrą alternatywą dla pływania mogą być ćwiczenia w wodzie.
Natomiast jeśli chodzi o gorące źródła, to należy podkreślić, że silne przegrzewanie organizmu powoduje zwiększenie „ucieczki” jonów wapnia z kości, a więc nasilenie osteoporozy, która jest częstym powikłaniem w RZS. Z drugiej strony kąpiele w wodzie ciepłej do 37 stopni mogą przynieść rozluźnienie i zmniejszenie dolegliwości bólowych bez niekorzystnych skutków, które mogą z kolei wystąpić po kąpieli w wodzie gorącej o temperaturze 38 stopni i wyższej.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta,
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Czy w rehabilitacji RZS stosuje się krioterapię?

Tak. Krioterapia jest silnym czynnikiem przeciwbólowym i przeciwobrzękowym często stosowanym w zaostrzeniu choroby. Wykonuje się ją przed ćwiczeniami oraz przy terapii przeciwbólowej i przeciwobrzękowej. Ze względu na silne działanie stymulujące, zabieg nie powinien być stosowany przy współistniejących problemach o charakterze nowotworowym.

mgr Tomasz Cichocki, fizjoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie, Oddział Konstancin
^ Zwiń odpowiedź
Czy pomoc psychologiczna w trakcie choroby jest potrzebna?

Pomoc psychologiczna często jest istotna, ale nie jest ona konieczna każdej osobie chorej, czy jej najbliższym. Wsparcie psychologiczne lub psychoterapia potrzebna jest wtedy, gdy osoba czuje, że nie radzi sobie z zaistniałą sytuacją, a jej sposoby reagowania na sytuację okazują się być niewłaściwe i mało skuteczne.

Pomoc psychoterapeuty bywa szczególnie potrzebna w sytuacji choroby przewlekłej. Osoba, która boryka się z RZS w różnym momencie trwania choroby staje wobec bardzo trudnego procesu uświadomienia sobie jej znaczenia, a następnie akceptacji choroby. Oba te procesy przechodzą osoby przewlekle chore – są one naturalne i świadczą o pełni zdrowia psychicznego. U każdego chorego mają one miejsce w innym momencie choroby i mają różny czas trwania. Oczywiście oba te procesy osoba może przejść mniej świadomie, ale samodzielnie lub przy wsparciu osób bliskich. Często jednak potrzebna jest pomoc psychoterapeuty.

Gdy osoba choruje na RZS, jej najbliżsi i rodzina również borykają się z wieloma trudnościami i koniecznością wprowadzania w życiu zmian. Każda nagła zmiana może powodować rożnego rodzaju trudności wynikające z faktu, że poczucie bezpieczeństwa każdego człowieka budowane jest na przewidywalności sytuacji i poczuciu wpływu na nią. W sytuacji zachorowania na RZS poczucie bezpieczeństwa może być znacznie osłabione z powodu nieprzewidywalnych zaostrzeń choroby. Często dzieje się również tak, że ujawnienie się choroby nakłada się na inne sytuacje trudne i może się okazać, że osobie chorej brakuje sił, by stawić czoła chorobie.

Inaczej dzieje się, gdy osoba czuje się bezpieczna i najważniejsze dla niej kwestie dotyczące różnych sfer życia ma ona poukładane. Wtedy ujawnienie się choroby, w niewielkim stopniu zmienia jej życie, dzięki czemu zachowane zostaje poczucie bezpieczeństwa. Mimo choroby osoba nadal pełni swoje role społeczne jakie spełniała przed zachorowaniem, a co wydaje się być najważniejsze, zmianie nie ulegają role w rodzinie. Środowisko rodzinne i społeczne wymaga od każdego człowieka pełnienia wielu ról społecznych (przyjaciela, matki, ojca, dziecka), a ich pełnienie mimo przewlekłej choroby, warunkuje poczucie bezpieczeństwa, przynależności i poczucia bycia wartościowym.
Intensywność pełnienia tych ról może się zmienić, to jednak nie zmienia faktu, że nadal osoba chora jest tak samo ważna dla swoich bliskich, jaką była przed chorobą.

Ważna jest tu reakcja otoczenia na fakt, że osoba choruje przewlekle. Społeczne spostrzeganie osoby w dużym stopniu warunkuje jej radzenie sobie z chorobą. Istotny jest również dla osoby chorej poziom znaczenia atrakcyjności i sprawności fizycznej. Jeżeli osoba chora uznaje atrakcyjność fizyczną za wyznaczającą poziom wartości człowieka, wtedy w obliczu choroby staje wobec ogromnego problemu…
Poziom akceptacji społecznej wyznacza stopień akceptacji siebie samego. Z kolei to, jak osoba prezentuje siebie wobec innych, warunkuje spostrzeganie jej przez otoczenie. Czyli to jak osoba siebie postrzega i na ile RZS zmienia jej życie, będzie współdecydowało o tym, jak będzie ona spostrzegana w swoim środowisku.

Podsumowując zasygnalizowane powyżej aspekty radzenia sobie z RZS należy podkreślić, że jeśli osoba ma poczucie, że problemy wobec jakich staje są zbyt przytłaczające lub jej rekcje emocjonalne są niewspółmiernie silne do wywołującego je bodźca i brakuje jej umiejętności radzenia sobie z nimi, ważne by rozważyła, czy pomoc psychoterapeutyczna byłaby pozytywnym rozwiązaniem. Podejmując decyzję o skorzystaniu z pomocy psychoterapeutycznej należy mieć świadomość, że nikt nie może narzucić konieczności korzystania z tego typu pomocy. Osoba bliska lub lekarz może zauważyć, że problemy z jakimi boryka się chory są zbyt duże i może zaproponować konsultację u psychologa lub psychoterapeuty. Natomiast decyzja o podjęciu psychoterapii musi wynikać z potrzeby osoby zgłaszającej się po pomoc. Podstawowym warunkiem rozpoczęcia psychoterapii i jej powodzenia jest dobrowolność i chęć skorzystania z tego typu wsparcia.

mgr Ida Dobrucka, psycholog i psychoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Gdzie należy szukać wsparcia psychologa–psychoterapeuty?

Psychoterapię można rozpocząć w ośrodkach specjalizujących się w prowadzeniu psychoterapii lub prywatnie u licencjonowanego psychoterapeuty. Psychoterapia nie jest refundowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia i jest odpłatna. Czas trwania psychoterapii może być ograniczony do kilku, kilkunastu spotkań lub może trwać kilka lat. Rozpoczęcie procesu psychoterapii powinno być poprzedzone ustaleniem kontraktu terapeutycznego, w którym to ustala się cel terapii oraz zasady współpracy klienta z psychoterapeutą.

W placówkach służby zdrowia bardzo rzadko zatrudniani są psychoterapeuci czy psychologowie psychoterapeuci.

Inaczej dzieje się w przypadku pomocy psychologicznej. Psycholog nie będący jednocześnie psychoterapeutą ma uprawnienia do przeprowadzania badań psychologicznych do niesienia pomocy i wsparcia w sytuacjach trudnych, może prowadzić psychoedukację, ale nie wolno mu rozpoczynać i prowadzić procesu psychoterapii.

mgr Ida Dobrucka, psycholog i psychoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jak znaleźć psychoterapeutę, który będzie umiał pomóc?

Psychoterapeutą jest osoba z wykształceniem wyższym o profilu medycznym lub humanistycznym, która równocześnie ukończyła kilkuletnie studium psychoterapii. Uprawnienia do prowadzenia psychoterapii uzyskuje się po spełnieniu wszystkich formalnych wymagań ośrodka certyfikującego. Listy psychoterapeutów są często publikowane na stronach internetowych, jeśli jednak osobie zainteresowanej rozpoczęciem psychoterapii własnej, brakuje informacji co do kompetencji psychoterapeuty może poprosić o okazanie dokumentów stwierdzających nabycie umiejętności do prowadzenia psychoterapii.
W Polsce jest wiele szkół psychoterapii i jest wielu psychoterapeutów, którzy pracują zgodnie z odmiennymi od siebie nurtami psychoterapii.

mgr Ida Dobrucka, psycholog i psychoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Czy są psychologowie–psychoterapeuci specjalizujący się w pomocy chorym na RZS?

Zarówno psychologowie jak i psychoterapeuci nie są szkoleni w pomaganiu jednej grupie chorych, choć specjalizują się w pomaganiu osobom z konkretnymi problemami (np. depresja, nerwica, choroba alkoholowa, problemy rodzinne i małżeńskie, itd.).

Choroby reumatyczne są chorobami przewlekłymi i o tej specyfice psychoterapeuta musi być poinformowany podejmując pracę z klientem, natomiast nie ma poza tym żadnej specyfiki pracy z chorymi na RZS. Jeżeli chory na RZS decyduje się na rozpoczęcie procesu psychoterapii, to decyzja ta wynika z faktu, iż nie radzi sobie z różnego rodzaju problemami, a w tym często i z przewlekłą chorobą.

Z mojego doświadczenia wynika, że choroba reumatyczna rzadko stanowi przyczynę poszukiwania pomocy u psychoterapeuty, choć jej ujawnienie się lub zaostrzenie może sprawić, że ilość sytuacji trudnych przekracza poziom odporności psychicznej chorego lub powoduje silne zaburzenia w realizowaniu się w rolach społecznych. Choroby reumatyczne, w tym RZS, nie są podstawową przyczyną korzystania z pomocy psychoterapeuty lub wsparcia psychologa.

mgr Ida Dobrucka, psycholog i psychoterapeuta
Instytut Reumatologii w Warszawie
^ Zwiń odpowiedź
Jaka jest pierwsza rada dla osoby, która dowiaduje się o swojej chorobie?

Przede wszystkim nie należy wpadać w panikę. Starać się dotrzeć do literatury, stron internetowych przeznaczonych dla chorych, a nie szukać informacji w podręcznikach dla studentów medycyny.
Jeśli nie ufa się diagnozie postawionej przez lekarza – należy wybrać się do drugiego specjalisty. Nie ma w tym niczego niestosownego, natomiast może pomóc w pogodzeniu się z chorobą. Nie szukać na siłę sposobów na „cudowne uzdrowienie” – traci się tylko czas i pieniądze. I najważniejsze: zacząć dbać o siebie.

mgr Jolanta Grygielska
Prezes Stowarzyszenia Reumatyków i Ich Sympatyków
^ Zwiń odpowiedź
Czy chory na RZS może utrzymać aktywność życiową i zawodową?

Chory może normalnie funkcjonować pod warunkiem, że będzie żył rozsądnie, to znaczy: oszczędzać energię, nie przerywać samodzielnie leczenia, spróbować zmienić styl życia np. zastosować dietę na bardziej sprzyjającą dobremu samopoczuciu. Może okazać się konieczne dostosowanie warunków pracy do nowej sytuacji.

mgr Jolanta Grygielska
Prezes Stowarzyszenia Reumatyków i Ich Sympatyków
^ Zwiń odpowiedź
Jakie ulgi i renty przysługują chorym?
Ustawodawca przewiduje orzekanie o niepełnosprawności dla celów rentowych (niezdolność do pracy) i pozarentowych.
Podstawą do uzyskania ulg jest uzyskanie ww. orzeczenia.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności dla celów pozarentowych wydaje komisja powołana przez starostę). Są 3 stopnie niepełnosprawności:
- lekki (d. III grupa)
- umiarkowany (d. II grupa)
- znaczny (d. I grupa).
Jednak orzeczenie o niepełnosprawności nie daje automatycznego prawa do renty.

Orzeczenie do celów rentowych jest prowadzone przez ZUS oraz KRUS czy organy emerytalno–rentowe dla służb mundurowych. W tych przypadkach również określa się 3 stopnie, ale niezdolności do pracy (traktuje się je na równi z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności):
- częściową niezdolność do pracy (d. III grupa)
- całkowitą niezdolność do pracy (d. II grupa)
- całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji (d. I grupa).
Wymienione orzeczenia uprawniają m.in. do ulg podatkowych (PIT/0), ulg transportowych, kart parkingowych oraz możliwości korzystania z programów PFRON i dofinansowań do turnusów rehabilitacyjnych.

mgr Jolanta Grygielska
Prezes Stowarzyszenia Reumatyków i Ich Sympatyków
^ Zwiń odpowiedź
Gdzie szukać szczegółowych informacji na temat ulg i praw chorych?

Wszelkie informacje na temat uprawnień najłatwiej znaleźć w Internecie na stronie www.niepełnosprawni.pl oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) – www.pfron.org.pl.

mgr Jolanta Grygielska
Prezes Stowarzyszenia Reumatyków i Ich Sympatyków
^ Zwiń odpowiedź
Gdzie szukać wsparcia?

Na terenie Polski działa ponad 20 grup samopomocy. Są to stowarzyszenia zorganizowane przez chorych i działających na ich rzecz. Większość organizacji skupia chorych na różne schorzenia reumatyczne. O zakresie działalności stowarzyszenia decydują jego członkowie. Stowarzyszenia organizują m.in. zajęcia rehabilitacyjne, spotkania dla chorych z profesjonalistami zdrowia, wspólne wyjazdy, prowadzą strony internetowe, wydają publikacje, udzielają informacji chorym i ich najbliższym, podejmują akcje na rzecz chorych reumatycznych. „Ważne adresy – Stowarzyszenia i Partnerzy w Kampanii”

mgr Jolanta Grygielska
Prezes Stowarzyszenia Reumatyków i Ich Sympatyków
^ Zwiń odpowiedź

powrót do poprzedniej strony

powrót na górę strony

Świat w dłoniach

RZS bez tajemnic

Co warto wiedzieć o RZS